Badania płytą VSS i LPD – E1, E2, Io i Evd bez nieporozumień
Jak wykonuje się i liczy badanie płytą statyczną (PN-S-02205, DIN 18134) i lekką płytą dynamiczną, co oznaczają E1, E2, Io = E2/E1 i Evd, jakie wymagania spotyka się dla nasypów i podbudów oraz dlaczego Evd nie przelicza się na E2 „z tabelki”.
Badania płytowe to podstawowe narzędzie odbioru robót ziemnych: nasypów, warstw ulepszonego podłoża, podbudów z kruszyw, posadzek przemysłowych. Wynik decyduje o tym, czy warstwa zostanie odebrana, czy trzeba ją dogęszczać lub wymieniać – więc nieporozumienia co do metody i wymagań kosztują realne pieniądze. Najczęstsze z nich to mylenie modułu z płyty statycznej z dynamicznym i „przeliczanie” jednego na drugi bez kalibracji.
Płyta statyczna (VSS)
Zasada badania
Sztywną płytę stalową (najczęściej o średnicy 300 mm) obciąża się stopniowo przez siłownik hydrauliczny opierający się o przeciwwagę (samochód, walec, koparka). Mierzy się osiadanie płyty przy kolejnych naciskach. Badanie obejmuje:
- pierwsze obciążenie – stopniami do nacisku maksymalnego,
- odciążenie,
- powtórne obciążenie – tymi samymi stopniami.
Nacisk maksymalny zależy od badanej warstwy i normy – typowo 0,25 MPa dla podłoża i nasypów, 0,35–0,45 MPa dla podbudów (spotykane programy obciążenia: 0,25 / 0,35 / 0,45 MPa). Każdy stopień utrzymuje się do ustabilizowania osiadania wg kryterium normy.
Wzory: PN-S-02205 i DIN 18134
W Polsce przez lata standardem był załącznik B do PN-S-02205:1998 (Drogi samochodowe – Roboty ziemne – Wymagania i badania). Moduł odkształcenia liczy się z odcinka siecznego wykresu:
E = 3/4 · Δp / Δs · D
gdzie Δp – przyrost nacisku w ustalonym przedziale [MPa], Δs – odpowiadający mu przyrost osiadania [mm], D – średnica płyty [mm]. Przedział nacisków zależy od rodzaju warstwy (dla podłoża i nasypów najczęściej 0,05–0,15 MPa, dla podbudów wyższy, np. 0,15–0,25 MPa) – przyjmuj go zgodnie z normą i specyfikacją kontraktu.
Z pierwszego obciążenia otrzymuje się E1 (pierwotny moduł odkształcenia), z powtórnego E2 (wtórny moduł odkształcenia).
W specyfikacjach z wpływami niemieckimi i w części nowszych wymagań stosuje się metodę DIN 18134: do punktów gałęzi obciążenia dopasowuje się wielomian drugiego stopnia s = a₀ + a₁·σ + a₂·σ², a moduł liczy ze wzoru:
Ev = 1,5 · r · 1 / (a₁ + a₂ · σmax)
gdzie r – promień płyty, σmax – nacisk maksymalny gałęzi. Oznaczenia: Ev1 i Ev2. Dla tych samych pomiarów obie metody dają zbliżone, ale nie identyczne wyniki – w protokole zawsze podaj, według której normy liczono.
Wskaźnik odkształcenia Io
Io = E2 / E1
Io mówi, jak bardzo warstwa „dogęściła się” pod płytą w pierwszym cyklu. Dobrze zagęszczony grunt odkształca się w pierwszym obciążeniu prawie sprężyście, więc E1 jest bliskie E2 i Io jest niewielkie. Duże Io oznacza duże odkształcenia trwałe w pierwszym obciążeniu – czyli niedogęszczenie.
W polskich wymaganiach często spotyka się kryterium Io ≤ 2,2 (np. dla gruntów niespoistych w nasypach wg PN-S-02205), a dla niektórych materiałów i warstw – inne wartości. W części wytycznych przewiduje się też, że przy wysokim E1 (dużo powyżej wymaganego) kryterium Io nie jest decydujące. Konkretne wymagania wynikają z projektu i specyfikacji technicznej kontraktu.
Lekka płyta dynamiczna (LPD)
Zasada badania
Ciężarek (standardowo 10 kg) spada po prowadnicy na układ sprężyn i płytę o średnicy 300 mm, wywołując impuls o czasie trwania rzędu 17 ms i nacisku ok. 0,1 MPa. Czujnik przyspieszenia w płycie mierzy jej ugięcie. Procedura według niemieckich wytycznych TP BF-StB, część B 8.3:
- trzy uderzenia wstępne (dociśnięcie płyty),
- trzy uderzenia pomiarowe,
- średnie ugięcie s̄ z uderzeń pomiarowych.
Evd = 1,5 · r · σ / s̄ = 22,5 / s̄ [MPa, s̄ w mm]
(dla płyty 300 mm i σ = 0,1 MPa). Urządzenie podaje Evd bezpośrednio; przy innej średnicy płyty lub masie ciężarka stała 22,5 nie obowiązuje.
Zalety i ograniczenia
LPD jest szybkie (kilka minut na punkt), nie wymaga przeciwwagi i pozwala zbadać gęstą siatkę punktów. Ma jednak ograniczenia:
- zakres stosowania – wytyczne podają zakres modułów Evd, w którym metoda jest miarodajna (orientacyjnie ok. 15–70 MPa),
- wrażliwość na wilgotność – w gruntach spoistych i drobnoziarnistych wynik silnie zależy od wilgotności,
- mała głębokość oddziaływania – rzędu 30–40 cm; nie „widzi” słabego podłoża pod grubą warstwą podbudowy,
- uziarnienie – dla gruboziarnistych kruszyw o dużych ziarnach wyniki mają duży rozrzut,
- płaskość i podparcie płyty – płyta musi przylegać całą powierzchnią (wyrównanie piaskiem, bez kołysania).
Evd a E2 – dlaczego nie ma jednej korelacji
Evd i E2 mierzą różne rzeczy: Evd to moduł dynamiczny przy krótkim impulsie i małym nacisku, E2 – statyczny moduł przy powtórnym obciążeniu i większym nacisku. Zależność między nimi jest nieliniowa i zależy od rodzaju gruntu, wilgotności i zagęszczenia.
W wytycznych niemieckich (ZTV E-StB, TP BF-StB) funkcjonują orientacyjne pary wartości dla gruntów gruboziarnistych, przytaczane także w polskich specyfikacjach, np.:
| Ev2 (statyczny) | Evd (orientacyjnie) |
|---|---|
| 45 MPa | ok. 25 MPa |
| 80 MPa | ok. 40 MPa |
| 100 MPa | ok. 50 MPa |
| 120 MPa | ok. 60–65 MPa |
Traktuj te wartości wyłącznie jako orientacyjne. Rzetelna praktyka to kalibracja na budowie: na poletku doświadczalnym wykonuje się badania VSS i LPD w tych samych miejscach, ustala lokalną zależność, a potem LPD służy jako szybka metoda bieżącej kontroli, a VSS – jako badanie odbiorcze w mniejszej liczbie punktów. Wiele polskich specyfikacji drogowych dopuszcza LPD właśnie w takim trybie.
Typowe wymagania – z zastrzeżeniem
Wymagania dla konkretnej warstwy określa projekt i specyfikacja techniczna (dla dróg krajowych – wymagania GDDKiA, m.in. WWiORB i Katalog typowych konstrukcji nawierzchni). Poniższe wartości pokazują rząd wielkości spotykany w praktyce:
| Warstwa | Typowe wymaganie (przykłady) |
|---|---|
| podłoże nawierzchni / górna warstwa nasypu (drogi) | E2 ≥ 80 MPa (KR1–KR2), ≥ 100 MPa (KR3–KR4), ≥ 120 MPa (KR5–KR7) wg katalogu typowych konstrukcji; Io ≤ 2,2 |
| niższe warstwy nasypu | wymagania niższe, często łącznie ze wskaźnikiem zagęszczenia Is |
| podbudowa z kruszywa niezwiązanego | E2 wyższe niż dla podłoża (często ≥ 120–180 MPa, zależnie od warstwy i kategorii ruchu), Io ≤ 2,2 lub wg specyfikacji |
| posadzki przemysłowe, place | wg projektu – często Ev2 ≥ 80–120 MPa |
| wytyczne niemieckie – planum | Ev2 ≥ 45 MPa (podstawowe wymaganie dla planum w ZTV E-StB) |
Jeśli specyfikacja podaje wymaganie w Ev2 wg DIN 18134, a laboratorium liczy E2 wg PN-S-02205 (lub odwrotnie), uzgodnij metodę przed rozpoczęciem badań.
Wskaźnik zagęszczenia Is a badania płytowe
W polskiej praktyce drogowej obok badań płytowych stosuje się wskaźnik zagęszczenia Is (stosunek gęstości objętościowej szkieletu do maksymalnej gęstości z badania Proctora). Badania płytowe i Is mierzą różne cechy: Is – stopień zagęszczenia materiału, moduły – sztywność warstwy razem z podłożem. Specyfikacje często wymagają obu albo dopuszczają zastąpienie Is wymaganiem Io dla gruntów, w których oznaczenie gęstości jest trudne (np. gruboziarnistych).
Protokół – co musi się w nim znaleźć
- Lokalizacja punktu (km, współrzędne, warstwa, rzędna).
- Rodzaj materiału i jego stan (wilgotność, opis).
- Średnica płyty, metoda obliczeń (PN-S-02205 / DIN 18134), przedział nacisków.
- Tabela nacisków i osiadań obu cykli, wykres.
- E1, E2, Io (lub Ev1, Ev2, Ev2/Ev1).
- Dla LPD: typ urządzenia, masa ciężarka, średnica płyty, s1–s3, s̄, Evd.
- Wymaganie i ocena (spełnia / nie spełnia).
- Data, warunki pogodowe, wykonawca badania.
Jak to wygląda w geocore
geocore ma dwa moduły: Badania płytą VSS i Badania płytą LPD. W module VSS wpisuje się stopnie nacisku i osiadania dla pierwszego obciążenia, odciążenia i powtórnego obciążenia, wybiera metodę obliczeń – PN-S-02205:1998 zał. B (z przedziałem nacisków) albo DIN 18134 (krzywa drugiego stopnia) – oraz program obciążenia 0,25 / 0,35 / 0,45 MPa. Program liczy E1, E2 i Io, a po wpisaniu wymagań (E2 ≥ …, Io ≤ …) ocenia, czy punkt je spełnia. Moduł LPD liczy Evd = 22,5 / s̄ z trzech ugięć (płyta 300 mm, 10 kg) albo przyjmuje Evd odczytane z urządzenia i porównuje je z wymaganiem Evd ≥ … . Wyniki trafiają do kart badań w PDF.
Źródła
- PN-S-02205:1998 Drogi samochodowe – Roboty ziemne – Wymagania i badania (załącznik B – badanie płytą).
- DIN 18134:2012 Baugrund – Versuche und Versuchsgeräte – Plattendruckversuch.
- TP BF-StB Teil B 8.3 – Technische Prüfvorschriften für Boden und Fels im Straßenbau: Dynamischer Plattendruckversuch mit Hilfe des Leichten Fallgewichtsgerätes (FGSV).
- ZTV E-StB – Zusätzliche Technische Vertragsbedingungen und Richtlinien für Erdarbeiten im Straßenbau (FGSV).
- ASTM E2583 Standard Test Method for Measuring Deflections with a Light Weight Deflectometer (LWD).
- GDDKiA, Katalog typowych konstrukcji nawierzchni podatnych i półsztywnych (2014) oraz Wymagania Wykonania i Odbioru Robót Budowlanych (WWiORB).