← Wszystkie artykułySondowania

Badania płytą VSS i LPD – E1, E2, Io i Evd bez nieporozumień

Jak wykonuje się i liczy badanie płytą statyczną (PN-S-02205, DIN 18134) i lekką płytą dynamiczną, co oznaczają E1, E2, Io = E2/E1 i Evd, jakie wymagania spotyka się dla nasypów i podbudów oraz dlaczego Evd nie przelicza się na E2 „z tabelki”.

28 sierpnia 2026 · 7 min czytania · Zespół geocore

Badania płytowe to podstawowe narzędzie odbioru robót ziemnych: nasypów, warstw ulepszonego podłoża, podbudów z kruszyw, posadzek przemysłowych. Wynik decyduje o tym, czy warstwa zostanie odebrana, czy trzeba ją dogęszczać lub wymieniać – więc nieporozumienia co do metody i wymagań kosztują realne pieniądze. Najczęstsze z nich to mylenie modułu z płyty statycznej z dynamicznym i „przeliczanie” jednego na drugi bez kalibracji.

Płyta statyczna (VSS)

Zasada badania

Sztywną płytę stalową (najczęściej o średnicy 300 mm) obciąża się stopniowo przez siłownik hydrauliczny opierający się o przeciwwagę (samochód, walec, koparka). Mierzy się osiadanie płyty przy kolejnych naciskach. Badanie obejmuje:

  1. pierwsze obciążenie – stopniami do nacisku maksymalnego,
  2. odciążenie,
  3. powtórne obciążenie – tymi samymi stopniami.

Nacisk maksymalny zależy od badanej warstwy i normy – typowo 0,25 MPa dla podłoża i nasypów, 0,35–0,45 MPa dla podbudów (spotykane programy obciążenia: 0,25 / 0,35 / 0,45 MPa). Każdy stopień utrzymuje się do ustabilizowania osiadania wg kryterium normy.

Wzory: PN-S-02205 i DIN 18134

W Polsce przez lata standardem był załącznik B do PN-S-02205:1998 (Drogi samochodowe – Roboty ziemne – Wymagania i badania). Moduł odkształcenia liczy się z odcinka siecznego wykresu:

E = 3/4 · Δp / Δs · D

gdzie Δp – przyrost nacisku w ustalonym przedziale [MPa], Δs – odpowiadający mu przyrost osiadania [mm], D – średnica płyty [mm]. Przedział nacisków zależy od rodzaju warstwy (dla podłoża i nasypów najczęściej 0,05–0,15 MPa, dla podbudów wyższy, np. 0,15–0,25 MPa) – przyjmuj go zgodnie z normą i specyfikacją kontraktu.

Z pierwszego obciążenia otrzymuje się E1 (pierwotny moduł odkształcenia), z powtórnego E2 (wtórny moduł odkształcenia).

W specyfikacjach z wpływami niemieckimi i w części nowszych wymagań stosuje się metodę DIN 18134: do punktów gałęzi obciążenia dopasowuje się wielomian drugiego stopnia s = a₀ + a₁·σ + a₂·σ², a moduł liczy ze wzoru:

Ev = 1,5 · r · 1 / (a₁ + a₂ · σmax)

gdzie r – promień płyty, σmax – nacisk maksymalny gałęzi. Oznaczenia: Ev1 i Ev2. Dla tych samych pomiarów obie metody dają zbliżone, ale nie identyczne wyniki – w protokole zawsze podaj, według której normy liczono.

Wskaźnik odkształcenia Io

Io = E2 / E1

Io mówi, jak bardzo warstwa „dogęściła się” pod płytą w pierwszym cyklu. Dobrze zagęszczony grunt odkształca się w pierwszym obciążeniu prawie sprężyście, więc E1 jest bliskie E2 i Io jest niewielkie. Duże Io oznacza duże odkształcenia trwałe w pierwszym obciążeniu – czyli niedogęszczenie.

W polskich wymaganiach często spotyka się kryterium Io ≤ 2,2 (np. dla gruntów niespoistych w nasypach wg PN-S-02205), a dla niektórych materiałów i warstw – inne wartości. W części wytycznych przewiduje się też, że przy wysokim E1 (dużo powyżej wymaganego) kryterium Io nie jest decydujące. Konkretne wymagania wynikają z projektu i specyfikacji technicznej kontraktu.

Lekka płyta dynamiczna (LPD)

Zasada badania

Ciężarek (standardowo 10 kg) spada po prowadnicy na układ sprężyn i płytę o średnicy 300 mm, wywołując impuls o czasie trwania rzędu 17 ms i nacisku ok. 0,1 MPa. Czujnik przyspieszenia w płycie mierzy jej ugięcie. Procedura według niemieckich wytycznych TP BF-StB, część B 8.3:

  1. trzy uderzenia wstępne (dociśnięcie płyty),
  2. trzy uderzenia pomiarowe,
  3. średnie ugięcie s̄ z uderzeń pomiarowych.
Evd = 1,5 · r · σ / s̄  =  22,5 / s̄    [MPa, s̄ w mm]

(dla płyty 300 mm i σ = 0,1 MPa). Urządzenie podaje Evd bezpośrednio; przy innej średnicy płyty lub masie ciężarka stała 22,5 nie obowiązuje.

Zalety i ograniczenia

LPD jest szybkie (kilka minut na punkt), nie wymaga przeciwwagi i pozwala zbadać gęstą siatkę punktów. Ma jednak ograniczenia:

  • zakres stosowania – wytyczne podają zakres modułów Evd, w którym metoda jest miarodajna (orientacyjnie ok. 15–70 MPa),
  • wrażliwość na wilgotność – w gruntach spoistych i drobnoziarnistych wynik silnie zależy od wilgotności,
  • mała głębokość oddziaływania – rzędu 30–40 cm; nie „widzi” słabego podłoża pod grubą warstwą podbudowy,
  • uziarnienie – dla gruboziarnistych kruszyw o dużych ziarnach wyniki mają duży rozrzut,
  • płaskość i podparcie płyty – płyta musi przylegać całą powierzchnią (wyrównanie piaskiem, bez kołysania).

Evd a E2 – dlaczego nie ma jednej korelacji

Evd i E2 mierzą różne rzeczy: Evd to moduł dynamiczny przy krótkim impulsie i małym nacisku, E2 – statyczny moduł przy powtórnym obciążeniu i większym nacisku. Zależność między nimi jest nieliniowa i zależy od rodzaju gruntu, wilgotności i zagęszczenia.

W wytycznych niemieckich (ZTV E-StB, TP BF-StB) funkcjonują orientacyjne pary wartości dla gruntów gruboziarnistych, przytaczane także w polskich specyfikacjach, np.:

Ev2 (statyczny) Evd (orientacyjnie)
45 MPa ok. 25 MPa
80 MPa ok. 40 MPa
100 MPa ok. 50 MPa
120 MPa ok. 60–65 MPa

Traktuj te wartości wyłącznie jako orientacyjne. Rzetelna praktyka to kalibracja na budowie: na poletku doświadczalnym wykonuje się badania VSS i LPD w tych samych miejscach, ustala lokalną zależność, a potem LPD służy jako szybka metoda bieżącej kontroli, a VSS – jako badanie odbiorcze w mniejszej liczbie punktów. Wiele polskich specyfikacji drogowych dopuszcza LPD właśnie w takim trybie.

Typowe wymagania – z zastrzeżeniem

Wymagania dla konkretnej warstwy określa projekt i specyfikacja techniczna (dla dróg krajowych – wymagania GDDKiA, m.in. WWiORB i Katalog typowych konstrukcji nawierzchni). Poniższe wartości pokazują rząd wielkości spotykany w praktyce:

Warstwa Typowe wymaganie (przykłady)
podłoże nawierzchni / górna warstwa nasypu (drogi) E2 ≥ 80 MPa (KR1–KR2), ≥ 100 MPa (KR3–KR4), ≥ 120 MPa (KR5–KR7) wg katalogu typowych konstrukcji; Io ≤ 2,2
niższe warstwy nasypu wymagania niższe, często łącznie ze wskaźnikiem zagęszczenia Is
podbudowa z kruszywa niezwiązanego E2 wyższe niż dla podłoża (często ≥ 120–180 MPa, zależnie od warstwy i kategorii ruchu), Io ≤ 2,2 lub wg specyfikacji
posadzki przemysłowe, place wg projektu – często Ev2 ≥ 80–120 MPa
wytyczne niemieckie – planum Ev2 ≥ 45 MPa (podstawowe wymaganie dla planum w ZTV E-StB)

Jeśli specyfikacja podaje wymaganie w Ev2 wg DIN 18134, a laboratorium liczy E2 wg PN-S-02205 (lub odwrotnie), uzgodnij metodę przed rozpoczęciem badań.

Wskaźnik zagęszczenia Is a badania płytowe

W polskiej praktyce drogowej obok badań płytowych stosuje się wskaźnik zagęszczenia Is (stosunek gęstości objętościowej szkieletu do maksymalnej gęstości z badania Proctora). Badania płytowe i Is mierzą różne cechy: Is – stopień zagęszczenia materiału, moduły – sztywność warstwy razem z podłożem. Specyfikacje często wymagają obu albo dopuszczają zastąpienie Is wymaganiem Io dla gruntów, w których oznaczenie gęstości jest trudne (np. gruboziarnistych).

Protokół – co musi się w nim znaleźć

  1. Lokalizacja punktu (km, współrzędne, warstwa, rzędna).
  2. Rodzaj materiału i jego stan (wilgotność, opis).
  3. Średnica płyty, metoda obliczeń (PN-S-02205 / DIN 18134), przedział nacisków.
  4. Tabela nacisków i osiadań obu cykli, wykres.
  5. E1, E2, Io (lub Ev1, Ev2, Ev2/Ev1).
  6. Dla LPD: typ urządzenia, masa ciężarka, średnica płyty, s1–s3, s̄, Evd.
  7. Wymaganie i ocena (spełnia / nie spełnia).
  8. Data, warunki pogodowe, wykonawca badania.

Jak to wygląda w geocore

geocore ma dwa moduły: Badania płytą VSS i Badania płytą LPD. W module VSS wpisuje się stopnie nacisku i osiadania dla pierwszego obciążenia, odciążenia i powtórnego obciążenia, wybiera metodę obliczeń – PN-S-02205:1998 zał. B (z przedziałem nacisków) albo DIN 18134 (krzywa drugiego stopnia) – oraz program obciążenia 0,25 / 0,35 / 0,45 MPa. Program liczy E1, E2 i Io, a po wpisaniu wymagań (E2 ≥ …, Io ≤ …) ocenia, czy punkt je spełnia. Moduł LPD liczy Evd = 22,5 / s̄ z trzech ugięć (płyta 300 mm, 10 kg) albo przyjmuje Evd odczytane z urządzenia i porównuje je z wymaganiem Evd ≥ … . Wyniki trafiają do kart badań w PDF.

Źródła

  • PN-S-02205:1998 Drogi samochodowe – Roboty ziemne – Wymagania i badania (załącznik B – badanie płytą).
  • DIN 18134:2012 Baugrund – Versuche und Versuchsgeräte – Plattendruckversuch.
  • TP BF-StB Teil B 8.3 – Technische Prüfvorschriften für Boden und Fels im Straßenbau: Dynamischer Plattendruckversuch mit Hilfe des Leichten Fallgewichtsgerätes (FGSV).
  • ZTV E-StB – Zusätzliche Technische Vertragsbedingungen und Richtlinien für Erdarbeiten im Straßenbau (FGSV).
  • ASTM E2583 Standard Test Method for Measuring Deflections with a Light Weight Deflectometer (LWD).
  • GDDKiA, Katalog typowych konstrukcji nawierzchni podatnych i półsztywnych (2014) oraz Wymagania Wykonania i Odbioru Robót Budowlanych (WWiORB).