← Wszystkie artykułySondowania

Interpretacja CPTU krok po kroku: od qc, fs i u2 do Ic i stref Robertsona

Jak z surowych odczytów sondy statycznej policzyć qt, Rf, Bq, Qtn, Fr i Ic, jak czytać nomogramy Robertsona 2010 i 2016 oraz gdzie najczęściej popełnia się błędy – od u0 po sondę mechaniczną.

14 listopada 2026 · 10 min czytania · Zespół geocore
Interpretacja CPTU krok po kroku: od qc, fs i u2 do Ic i stref Robertsona

Sondowanie statyczne CPTU daje ciągły profil podłoża z krokiem 1–2 cm – nieporównywalnie gęściej niż wiercenie. Ale surowe odczyty qc, fs i u2 nie są jeszcze „rodzajem gruntu”. Między pomiarem a klasyfikacją są co najmniej trzy etapy: korekta oporu stożka na ciśnienie wody, normalizacja względem naprężeń w gruncie i dopiero potem odczyt z nomogramu. Na każdym z nich można popełnić błąd, który rozjedzie całą interpretację.

Poniżej przechodzimy przez ten łańcuch po kolei, z wzorami w postaci stosowanej w literaturze (Robertson 1990, 2009, 2010, 2016; Robertson i Cabal, Guide to Cone Penetration Testing).

Krok 0: co właściwie mierzy sonda

Wielkość Znaczenie Typowa jednostka
qc opór na stożku (siła na stożek / pole podstawy stożka, zwykle 10 cm²) MPa
fs tarcie na tulei ciernej (zwykle 150 cm²) kPa
u2 ciśnienie wody w porach mierzone filtrem tuż za stożkiem kPa
u1, u3 ciśnienie na stożku / za tuleją – rzadziej kPa
inklinacja odchylenie żerdzi od pionu °

Sondowanie wykonuje się wg PN-EN ISO 22476-1 (aktualne wydanie europejskie: EN ISO 22476-1:2023), która definiuje też klasy (kategorie) badania – wymagania dotyczące dokładności pomiaru. Przed interpretacją warto sprawdzić, w jakiej klasie wykonano badanie, bo od niej zależy, czy w ogóle sensowne jest liczenie parametrów z niskich oporów w miękkich gruntach.

Krok 1: skorygowany opór stożka qt

Ciśnienie wody działa na powierzchnię za stożkiem i „obniża” zmierzony opór. Korekta:

qt = qc + u2 · (1 − a)

gdzie a to współczynnik powierzchni netto stożka (net area ratio), wyznaczany przy kalibracji – typowo 0,70–0,85. Wartość trzeba brać ze świadectwa kalibracji konkretnego stożka, a nie „z pamięci”.

Korekta jest istotna w gruntach drobnoziarnistych pod wodą, gdzie u2 może sięgać kilkuset kPa przy qc rzędu 0,5–1 MPa. W piaskach jej wpływ jest pomijalny.

Krok 2: tarcie i wskaźnik tarcia

Rf = fs / qt · 100 %

Rf to wskaźnik „surowy”, przydatny do szybkiej oceny (piaski zwykle < 1%, gliny i iły 2–6%, grunty organiczne powyżej). Do klasyfikacji używa się jego znormalizowanej wersji Fr (krok 4).

Dwie praktyczne uwagi:

  • przesunięcie fs względem qc – tuleja jest kilka–kilkanaście centymetrów nad stożkiem, więc ten sam poziom gruntu tuleja „widzi” później. Bez przesunięcia (zwykle o kilka cm) na granicach warstw Rf daje fałszywe piki,
  • dryf zera – odczyty zera przed i po sondowaniu powinny być zapisane; duży dryf w miękkich gruntach dyskwalifikuje fs.

Krok 3: naprężenia i ciśnienie hydrostatyczne u0

Do normalizacji potrzebne są:

  • σv0 – całkowite naprężenie pionowe = suma γ·h nad punktem,
  • u0 – ciśnienie wody w porach w stanie równowagi (zwykle hydrostatyczne: u0 = γw · (z − zw)),
  • σ′v0 = σv0 − u0 – naprężenie efektywne.

Ciężar objętościowy γ można przyjąć z badań lub oszacować z samego CPT, np. wzorem Robertsona i Cabala (2010):

γ / γw = 0,27 · log Rf + 0,36 · log(qt / pa) + 1,236

To miejsce, w którym interpretacja najczęściej się sypie – u0 zależy od założonego zwierciadła wody. Jeżeli przyjmiesz zwierciadło o 2 m za płytko, σ′v0 na głębokości 5 m spadnie o ok. 20 kPa, a Qtn i Ic przesuną się wyraźnie, szczególnie w strefie przypowierzchniowej. Woda napięta, zawieszona czy spadek ciśnienia przy drenażu pionowym też łamią założenie hydrostatyki. Jeśli wykonano testy dysypacji, równowagowe u0 z dysypacji jest najlepszym źródłem.

Krok 4: parametry znormalizowane

Qt  = (qt − σv0) / σ′v0
Fr  = fs / (qt − σv0) · 100 %
Bq  = (u2 − u0) / (qt − σv0)

Od 2009 r. Robertson zaleca zamiast Qt używać Qtn ze zmiennym wykładnikiem n:

Qtn = [(qt − σv0) / pa] · (pa / σ′v0)^n
n   = 0,381 · Ic + 0,05 · (σ′v0 / pa) − 0,15,   n ≤ 1,0

gdzie pa = 100 kPa (ciśnienie atmosferyczne w tych samych jednostkach). Ponieważ n zależy od Ic, a Ic od Qtn, liczy się to iteracyjnie – zwykle kilka iteracji wystarcza do zbieżności. W iłach n → 1 (Qtn ≈ Qt), w piaskach n ≈ 0,5.

Krok 5: wskaźnik typu zachowania gruntu Ic

Ic = [ (3,47 − log Qtn)² + (log Fr + 1,22)² ]^0,5

Ic to „odległość” punktu od środka koncentrycznych okręgów, którymi przybliżono granice stref na wykresie Qtn–Fr. Dla stref 2–7 granice wyrażają się samym Ic:

Strefa SBTn (Robertson 2010) Opis Ic
1 grunty drobnoziarniste wrażliwe – (odczyt z wykresu)
2 grunty organiczne, torfy > 3,60
3 iły – ił pylasty do iłu 2,95–3,60
4 mieszaniny pyłowe – pył ilasty do iłu pylastego 2,60–2,95
5 mieszaniny piaszczyste – piasek pylasty do pyłu piaszczystego 2,05–2,60
6 piaski – piasek czysty do piasku pylastego 1,31–2,05
7 piasek ze żwirem do piasku zagęszczonego < 1,31
8 bardzo sztywny piasek do piasku ilastego (prekonsolidowany lub scementowany) – (odczyt z wykresu)
9 bardzo sztywny grunt drobnoziarnisty (prekonsolidowany lub scementowany) – (odczyt z wykresu)

Granica Ic ≈ 2,6 jest umownym podziałem na grunty o zachowaniu „piaskowym” (drenowanym przy wciskaniu) i „ilastym” (bez odpływu). Od niej zależy, który zestaw korelacji (I_D, φ′ dla piasków; su, OCR dla iłów) ma sens.

SBT to nie nazwa gruntu. Strefy opisują zachowanie przy wciskaniu stożka, a nie skład granulometryczny. Prekonsolidowana glina piaszczysta potrafi wpaść do strefy 5 lub 6, a luźny pył nawodniony – do 4. Dlatego CPT nie zastępuje otworów kontrolnych z opisem i badaniami uziarnienia; służy do ich ekstrapolacji.

Krok 6: Robertson 2016 – klasyfikacja wg zachowania

W 2016 r. Robertson zaproponował zmodyfikowany wykres Qtn–Fr, który rozróżnia grunty kontraktywne i dylatancyjne oraz grunty przejściowe. Wprowadza dwa wskaźniki:

IB = 100 · (Qtn + 10) / (Qtn · Fr + 70)
CD = (Qtn − 11) · (1 + 0,06 · Fr)^17
  • IB > 32 – zachowanie piaskowe (S), IB < 22 – ilaste (C), pomiędzy – przejściowe (T),
  • CD > 70 – dylatancyjne (D), CD < 70 – kontraktywne (C).

Daje to strefy: CCS (ilaste kontraktywne wrażliwe), CC, CD, TC, TD, SC, SD. Ta klasyfikacja jest szczególnie przydatna przy ocenie podatności na upłynnienie i utratę wytrzymałości – grunt kontraktywny (C) przy ścinaniu bez odpływu traci wytrzymałość, dylatancyjny ją zyskuje. Dla codziennej dokumentacji wystarczy zwykle SBTn 2010, ale przy nasypach, skarpach i gruntach nawodnionych o niskim Ic warto spojrzeć na oba wykresy.

Typowe pułapki

1. Złe u0

Omówione wyżej, ale warto powtórzyć: u0 to założenie, nie pomiar. W raporcie z interpretacji podaj, jakie zwierciadło przyjęto i skąd (otwór obok, piezometr, dysypacja). Przy kilku sondowaniach na jednym terenie niekonsekwentne zwierciadła dają „warstwy”, których nie ma.

2. Utrata nasycenia filtra

Jeżeli filtr u2 nie był odpowietrzony albo sonda przeszła przez grubą strefę nad zwierciadłem, odczyt u2 długo nie wraca do poziomu hydrostatycznego. Objawy: u2 bliskie zeru lub ujemne pod wodą, opóźniona reakcja na warstwy ilaste. Wtedy Bq jest bezwartościowe, a korekta qt – zaniżona.

3. Ujemne Bq i ujemne u2

W gruntach silnie prekonsolidowanych i dylatancyjnych (zwarte gliny, pyły) u2 bywa niższe niż u0, a nawet ujemne. To nie jest błąd sondy – to informacja o zachowaniu gruntu. Błędem jest natomiast „obcinanie” takich wartości do zera.

4. Sonda mechaniczna vs elektryczna

Sondy mechaniczne (np. stożek z płaszczem typu Begemanna) mierzą qc i fs przez żerdzie wewnętrzne, w sposób nieciągły i z inną geometrią tulei. Konsekwencje:

  • brak u2, więc nie ma korekty qt ani Bq,
  • qc z sondy mechanicznej jest systematycznie inny niż z elektrycznej – w literaturze podaje się zależności przeliczeniowe (np. Kulhawy i Mayne 1990), ale mają one charakter przybliżony,
  • fs i Rf z sondy mechanicznej nie są porównywalne z elektrycznymi, więc nomogramy Robertsona (kalibrowane na sondach elektrycznych) stosuje się do nich z dużą ostrożnością.

W archiwalnych dokumentacjach z sondowaniami mechanicznymi lepiej opierać się na korelacjach wyprowadzonych dla tego typu sondy (np. krajowych) niż na Ic.

5. Strefa przypowierzchniowa i cienkie warstwy

W pierwszym metrze σ′v0 jest bardzo małe, więc Qtn gwałtownie rośnie – punkty lądują w strefach 7–9. To efekt matematyczny, nie warstwa żwiru. Z kolei w cienkich przewarstwieniach (poniżej ok. 10–20 cm) qc nie osiąga pełnej wartości, bo stożek „czuje” warstwy sąsiednie – cienka warstwa piasku w iłach wyjdzie jako mieszanina.

6. Zbyt drobny podział na warstwy

Klasyfikacja punkt po punkcie daje dziesiątki „warstw” po kilka centymetrów. Do przekroju i tabeli parametrów potrzebny jest podział uśredniony – z łączeniem cienkich warstw z sąsiednimi i z kontrolą, czy granice zgadzają się z najbliższym otworem.

Od Ic do parametrów

Po klasyfikacji liczy się parametry z korelacji – osobno dla gruntów piaskowych i ilastych. Najczęściej:

Grunty o zachowaniu piaskowym Grunty o zachowaniu ilastym
I_D (np. Kulhawy i Mayne, Baldi, Jamiolkowski) su = (qt − σv0)/Nkt, Nkt typowo 10–20
φ′ (np. Kulhawy i Mayne, Robertson i Campanella) OCR, σ′p (np. Mayne; k·Qt wg Powella)
M (moduł edometryczny) – α·(qt − σv0) M, St (wrażliwość ≈ k/Fr, k ≈ 6–7,5; Robertson 2009 podaje 7,1)
Vs, G0 z Ic (Robertson 2009) K0

Wszystkie te zależności są lokalne lub półempiryczne. Nkt waha się w szerokim zakresie i powinien być kalibrowany badaniami su (FVT, trójosiowe UU/CU) na danym terenie. W Polsce dodatkowo funkcjonują korelacje krajowe (m.in. z PN-B-04452:2002 i literatury krajowej), które dla polskich glin morenowych dają często lepsze wyniki niż formuły kalibrowane na iłach morskich.

Jak to wygląda w geocore

Karta sondowania CPTU w geocore

Moduł Sondowania CPT w geocore przyjmuje dane z plików sond i liczy cały łańcuch opisany wyżej: qt (ze współczynnikiem a stożka), Rf, u0 od zwierciadła, σv0 i σ′v0 (γ ze wzoru Robertsona i Cabala lub ze stref), Qt, Qtn z iteracją wykładnika n, Fr, Bq i Ic. Klasyfikacja jest do wyboru: Robertson 2010 (SBTn) albo polska adaptacja nomogramu Marra; na karcie można pokazać także wykres Robertson 2016 ze strefami CC/CD/TC/TD/SC/SD. Dla sondy mechanicznej jest przeliczenie qc (współczynnikiem lub wg Kulhawy'ego i Mayne'a 1990), a fs można przesunąć względem qc. Z wyników liczone są m.in. I_D, φ′, su (z wyborem metody Nkt), OCR, M, Vs i G0, a moduł Stratygrafia CPT pomaga podzielić profil na warstwy z łączeniem cienkich przewarstwień. Własne formuły (np. lokalną korelację su) można dopisać jako dodatkowy kanał. Osobno obsługiwane są testy dysypacji (t50, ch, kh).

Źródła

  • PN-EN ISO 22476-1 Rozpoznanie i badania geotechniczne – Badania polowe – Część 1: Badanie sondą wciskaną elektryczną i badanie sondą wciskaną z pomiarem ciśnienia wody w porach (wydanie EN ISO 22476-1:2023).
  • P.K. Robertson, „Soil classification using the cone penetration test”, Canadian Geotechnical Journal 27(1), 1990.
  • P.K. Robertson, „Interpretation of cone penetration tests – a unified approach”, Canadian Geotechnical Journal 46, 2009.
  • P.K. Robertson, „Soil behaviour type from the CPT: an update”, 2nd Int. Symposium on Cone Penetration Testing, Huntington Beach, 2010.
  • P.K. Robertson, „Cone penetration test (CPT)-based soil behaviour type (SBT) classification system – an update”, Canadian Geotechnical Journal 53(12), 2016.
  • P.K. Robertson, K.L. Cabal, Guide to Cone Penetration Testing for Geotechnical Engineering, Gregg Drilling (wyd. 6, 2015).
  • F.H. Kulhawy, P.W. Mayne, Manual on Estimating Soil Properties for Foundation Design, EPRI EL-6800, 1990.
  • PN-B-04452:2002 Geotechnika – Badania polowe.