PN-86/B-02480 a PN-EN ISO 14688 – jak tłumaczyć nazwy i symbole gruntów
Granice frakcji 0,05 vs 0,063 mm (i skąd się bierze 0,075), nazewnictwo gruntów drobnoziarnistych według plastyczności, orientacyjna tabela przejścia symboli i pułapki kart dwujęzycznych.

Od kilkunastu lat w polskich dokumentacjach współistnieją dwa języki opisu gruntów. Formalnie klasyfikację wg PN-86/B-02480 zastąpiła seria PN-EN ISO 14688 (obecnie wydania z 2018 r.), ale archiwalne dokumentacje, wiele specyfikacji branżowych i nawyki terenowe pozostały przy „Ps, Pd, Gp, Gπ”. Efekt to karty z dwiema kolumnami symboli – i dość częste sytuacje, w których obie kolumny opisują dwa różne grunty.
Ten artykuł nie zastąpi lektury norm, ale porządkuje najważniejsze różnice i wskazuje, gdzie „tłumaczenie 1:1” jest błędem.
Dwie różne filozofie
PN-86/B-02480 klasyfikuje grunt przede wszystkim po uziarnieniu – trójkąt Fereta z udziałem frakcji piaskowej, pyłowej i iłowej – oraz pomocniczo po wskaźniku plastyczności (podział na grunty mało, średnio, zwięzło i bardzo spoiste). Nazwa „glina piaszczysta” niesie więc informację o składzie granulometrycznym.
PN-EN ISO 14688 rozdziela dwie rzeczy:
- część 1 – oznaczanie i opis w terenie (makroskopowo),
- część 2 – zasady klasyfikacji na podstawie badań laboratoryjnych.
Grunty gruboziarniste nazywa się według dominującej frakcji (rzeczownik) i frakcji drugorzędnych (przymiotnik). Grunty drobnoziarniste nazywa się według plastyczności, a nie według zawartości frakcji iłowej: o tym, czy to ił (Cl), czy pył (Si), decyduje zachowanie gruntu – w terenie próby makroskopowe, w laboratorium położenie na wykresie plastyczności Casagrande'a (linia A). Dlatego grunt z 15% frakcji iłowej może być w ISO iłem, a grunt z 25% – pyłem.
Granice frakcji – gdzie dokładnie są różnice
| Frakcja | PN-86/B-02480 | PN-EN ISO 14688-1 |
|---|---|---|
| głazy / bloki | – (frakcja kamienista > 40 mm) | duże głazy > 630 mm; głazy 200–630 mm |
| kamienie | > 40 mm | 63–200 mm |
| żwir | 2–40 mm | 2–63 mm (gruby 20–63, średni 6,3–20, drobny 2–6,3) |
| piasek | 0,05–2 mm | 0,063–2 mm (gruby 0,63–2, średni 0,2–0,63, drobny 0,063–0,2) |
| pył | 0,002–0,05 mm | 0,002–0,063 mm (gruby 0,02–0,063, średni 0,0063–0,02, drobny 0,002–0,0063) |
| ił | < 0,002 mm | ≤ 0,002 mm |
Kluczowe różnice:
- granica piasek/pył: 0,05 mm (PN-86) wobec 0,063 mm (ISO),
- granica żwir/kamienie: 40 mm wobec 63 mm,
- podział piasku na drobny/średni/gruby w PN-86 jest robiony według średnicy ziaren dominujących (d50) – piasek drobny d50 ≤ 0,25 mm, średni 0,25–0,5 mm, gruby > 0,5 mm – a w ISO według podfrakcji o granicach 0,2 i 0,63 mm.
A skąd 0,075 mm? To granica z amerykańskiej klasyfikacji USCS (ASTM D2487) i klasyfikacji AASHTO – odpowiada otworowi sita nr 200. W dokumentacjach polskich pojawia się przy normach drogowych opartych na wzorcach amerykańskich i w niektórych programach laboratoryjnych. Ani PN-86, ani ISO 14688 jej nie używają – jeśli widzisz „frakcja < 0,075 mm” w dokumentacji „wg PN-EN ISO 14688”, coś jest nie tak.
Konsekwencja praktyczna: ten sam wynik analizy sitowej daje inne procenty frakcji w obu systemach. Piasek drobny z dużą zawartością ziaren 0,05–0,063 mm w PN-86 ma te ziarna we frakcji piaskowej, w ISO – w pyłowej. Grunt na granicy Pd/Pπ może w ISO stać się siSa, a nawet saSi.
Stany gruntów – inne skale
| PN-86/B-02480 | PN-EN ISO 14688-2 | |
|---|---|---|
| grunty gruboziarniste | I_D: luźny ≤ 0,33; średnio zag. 0,33–0,67; zagęszczony 0,67–0,80; bardzo zag. > 0,80 | I_D: very loose 0–15%; loose 15–35%; medium dense 35–65%; dense 65–85%; very dense 85–100% |
| grunty drobnoziarniste | I_L: zwarty, półzwarty (< 0); twardoplastyczny 0–0,25; plastyczny 0,25–0,50; miękkoplastyczny 0,50–1,0; płynny > 1,0 | I_C = 1 − I_L: very soft < 0,25; soft 0,25–0,50; firm 0,50–0,75; stiff 0,75–1,00; very stiff > 1,00 |
Po przeliczeniu I_C = 1 − I_L widać, że:
- twardoplastyczny (I_L 0–0,25) ≈ stiff (I_C 0,75–1,0),
- plastyczny (I_L 0,25–0,50) ≈ firm (I_C 0,50–0,75),
- miękkoplastyczny (I_L 0,50–1,0) obejmuje dwa stany ISO: soft i very soft,
- półzwarty i zwarty to w ISO jeden stan very stiff.
Granice zagęszczenia nie pokrywają się: grunt o I_D = 0,34 jest w PN-86 średnio zagęszczony, w ISO – loose (choć tuż przy granicy). Grunt o I_D = 0,82 to w PN-86 bardzo zagęszczony, w ISO – dense.
Orientacyjna tabela przejścia symboli
Poniższa tabela pokazuje typowe odpowiedniki stosowane w praktyce. Traktuj ją jako punkt wyjścia, nie jako regułę – właściwy symbol ISO wynika z rzeczywistego uziarnienia i plastyczności konkretnej próbki.
| PN-86 | Nazwa | Typowy odpowiednik ISO 14688 | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Ż | żwir | Gr (sagr, saGr) | sprawdź udział piasku |
| Po | pospółka | saGr / grSa | zależnie od przewagi żwiru lub piasku |
| Żg, Pog | żwir / pospółka gliniasta | clGr, siGr, clsaGr | frakcja drobna wg plastyczności |
| Pr | piasek gruby | cSa | |
| Ps | piasek średni | mSa | podział wg innego kryterium (d50 vs podfrakcje) |
| Pd | piasek drobny | fSa | przy dużej zawartości 0,05–0,063 mm możliwe siSa |
| Pπ | piasek pylasty | siSa | |
| Pg | piasek gliniasty | clSa / siclSa | |
| πp | pył piaszczysty | saSi | |
| π | pył | Si | |
| Gp | glina piaszczysta | saclSi / sasiCl | wybór Cl/Si wg plastyczności |
| G | glina | clSi / siCl | jw. |
| Gπ | glina pylasta | clSi | jw. |
| Gpz, Gz, Gπz | gliny zwięzłe | siCl, saCl | zwykle wyższa plastyczność → Cl |
| Ip, I, Iπ | iły | Cl (saCl, siCl) | |
| Nm | namuł | orSi, orCl (grunt organiczny) | ISO nie nadaje symbolu nazwom gruntów organicznych |
| T | torf | peat – opis słowny (w praktyce bywa oznaczany Or) | stopień rozkładu wg ISO 14688-1 |
| nB, nN | nasypy | Mg (made ground) | opis składu obowiązkowy |
Gliny (Gp, G, Gπ i zwięzłe) to grupa, w której mechaniczne tłumaczenie zawodzi najczęściej. Polska „glina” nie ma odpowiednika w ISO – to grunt wielofrakcyjny, który zależnie od plastyczności i udziału piasku zostanie nazwany pyłem ilastym piaszczystym, iłem pylastym piaszczystym albo nawet piaskiem ilastym.
Pułapki kart dwujęzycznych
1. Symbol ISO „wyliczony” z symbolu PN
Najczęstszy błąd: w terenie opisano grunt jako Gp, a kolumnę ISO wypełniono z tabeli przejścia, bez badania plastyczności. Taki symbol ISO nie niesie żadnej nowej informacji, a sugeruje, że klasyfikację ISO przeprowadzono. Uczciwiej jest opisać grunt w terenie wg ISO 14688-1 (próby makroskopowe: wałeczkowanie, dylatancja, wytrzymałość na sucho, kleistość) albo wyraźnie oznaczyć symbol jako „przyjęty z odpowiedniości”.
2. Niespójny stan
Stan „tpl” w kolumnie PN i „firm” w kolumnie ISO to sprzeczność (tpl ≈ stiff). Wynika zwykle z tłumaczenia słownego („twardoplastyczny” → „firm”) zamiast przeliczenia przez I_C.
3. Różne granice frakcji w jednym zestawieniu
Wyniki analizy sitowej przeliczone raz do PN-86, a raz do ISO, wymagają dwóch zestawów procentów. Zestawienie, w którym frakcja piaskowa liczona jest od 0,05 mm, a nazwa podana wg ISO, jest niespójne.
4. Dodatki i przewarstwienia
ISO 14688-1 opisuje przewarstwienia słownie (np. „with thin beds of…”), a symbol w formie „Sa/si” jest konwencją stosowaną w praktyce, nie elementem normy. Zapisy w stylu PN-86 („Pd//Gp”) trzeba rozpisać w legendzie.
5. Tłumaczenie opisu na angielski
Przy kartach dla zamawiających zagranicznych opis „Glina piaszczysta, twardoplastyczna, brązowa, z otoczakami” nie przekłada się na „sandy clay, hard plastic”. Poprawny opis wg ISO 14688-1 ma określoną kolejność (stan, barwa, frakcja drugorzędna, frakcja główna, dodatki), np. „stiff brown sandy slightly gravelly CLAY”.
Co robić w nowych dokumentacjach
- Klasyfikuj wg PN-EN ISO 14688-1/-2 – tego wymaga zgodność z Eurokodem 7.
- Jeśli zamawiający chce symboli PN-86 (np. dla porównania z archiwaliami), podawaj je jako drugą kolumnę i zaznacz w legendzie, że są odpowiednikiem.
- Do badań laboratoryjnych przypisuj granice frakcji jednej normy i trzymaj się ich w całym zestawieniu.
- Gliny klasyfikuj przez plastyczność (granice Atterberga, wykres Casagrande'a), a nie przez tabelę przejścia.
Jak to wygląda w geocore
W geocore warstwę opisuje się symbolem PN (ze słownikiem symboli, szrafurą i rozwinięciem zapisu typu „Ps+Ż” na opis słowny), a obok można prowadzić symbol ISO. Do symbolu ISO jest kreator wg PN-EN ISO 14688-1: wybierasz frakcję główną, do dwóch frakcji drugorzędnych, przewarstwienia i dodatek, a kreator składa symbol (np. saclSi), opis po polsku i angielsku oraz podpowiada odpowiednik PN do szrafury – jako punkt wyjścia, który można poprawić. Na karcie otworu kolumny „Szrafura i symbol PN-B” i „Symbole ISO/EN” są niezależne, a język karty (PL/EN) wybiera się przy wydruku. W module Krzywa uziarnienia ten sam wynik analizy jest klasyfikowany równolegle wg PN-86/B-02480 (frakcje fk, fż, fp, fπ, fi) i wg PN-EN ISO 14688-2 (z podfrakcjami) – widać więc od razu, jak różne granice frakcji zmieniają nazwę gruntu.
Źródła
- PN-86/B-02480 Grunty budowlane. Określenia, symbole, podział i opis gruntów.
- PN-EN ISO 14688-1:2018 Rozpoznanie i badania geotechniczne – Oznaczanie i klasyfikowanie gruntów – Część 1: Oznaczanie i opis.
- PN-EN ISO 14688-2:2018 Rozpoznanie i badania geotechniczne – Oznaczanie i klasyfikowanie gruntów – Część 2: Zasady klasyfikowania.
- ASTM D2487 Standard Practice for Classification of Soils for Engineering Purposes (USCS) – granica 0,075 mm.
- „Klasyfikacje i jakość gruntów wg norm ISO”, Inżynier Budownictwa (inzynierbudownictwa.pl).
- „Zharmonizowanie klasyfikacji gruntów spoistych według norm PN-EN ISO 14688:2006 i PN-86/B-02480”, Przegląd Geologiczny (geojournals.pgi.gov.pl).