Kategoria geotechniczna i zakres badań – co dokładnie mówi rozporządzenie z 2012 r.
Warunki proste, złożone i skomplikowane, kategorie I–III, opinia geotechniczna, dokumentacja badań podłoża, projekt geotechniczny i dokumentacja geologiczno-inżynierska – kiedy który dokument jest wymagany i kto o czym decyduje.
„Proszę o opinię geotechniczną do pozwolenia na budowę” – takie zapytanie dostaje każda firma geotechniczna. Za nim kryje się pytanie, na które trzeba odpowiedzieć przed wyceną: jaka to kategoria geotechniczna i jakie dokumenty będą faktycznie potrzebne? Odpowiedź daje Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie ustalania geotechnicznych warunków posadawiania obiektów budowlanych (Dz.U. 2012 poz. 463), wydane na podstawie art. 34 Prawa budowlanego. Poniżej omawiamy je paragraf po paragrafie, z naciskiem na rzeczy, które w praktyce są mylone.
§ 3 – trzy formy dokumentu
Rozporządzenie mówi, że geotechniczne warunki posadawiania przedstawia się w formie:
- opinii geotechnicznej,
- dokumentacji badań podłoża gruntowego,
- projektu geotechnicznego.
Zakres i forma zależą od kategorii geotechnicznej obiektu. Czwarty dokument – dokumentacja geologiczno-inżynierska – nie jest dokumentem z Prawa budowlanego, tylko z ustawy Prawo geologiczne i górnicze; rozporządzenie wskazuje jedynie, kiedy jest potrzebna (§ 7).
§ 4 ust. 2 – warunki gruntowe
| Warunki | Charakterystyka wg rozporządzenia (w skrócie) |
|---|---|
| proste | warstwy jednorodne genetycznie i litologicznie, zalegające poziomo; brak gruntów słabonośnych, organicznych i nasypów niekontrolowanych; zwierciadło wody poniżej projektowanego poziomu posadowienia; brak niekorzystnych zjawisk geologicznych |
| złożone | warstwy niejednorodne, nieciągłe, zmienne genetycznie i litologicznie; występowanie gruntów słabonośnych, organicznych lub nasypów niekontrolowanych; zwierciadło wody w poziomie projektowanego posadowienia lub powyżej; brak niekorzystnych zjawisk geologicznych |
| skomplikowane | występowanie niekorzystnych zjawisk geologicznych (m.in. krasowych, osuwiskowych, sufozyjnych, kurzawkowych, glacitektonicznych), gruntów ekspansywnych i zapadowych; obszary szkód górniczych (w tym przewidywanych); obszary dolin i delt rzek oraz obszary morskie |
Zwróć uwagę na dwa kryteria, które najczęściej „przesuwają” warunki z prostych do złożonych: nasyp niekontrolowany (nawet płytki) i woda w poziomie posadowienia. Ten sam budynek na tej samej działce może być w warunkach prostych przy posadowieniu na 1,2 m i złożonych przy podpiwniczeniu sięgającym zwierciadła.
§ 4 ust. 3 – kategorie geotechniczne
Kategoria I – niewielkie obiekty budowlane o statycznie wyznaczalnym schemacie obliczeniowym, w prostych warunkach gruntowych. Przykłady z rozporządzenia: 1- lub 2-kondygnacyjne budynki mieszkalne i gospodarcze, ściany oporowe i rozparcia wykopów do 2,0 m różnicy poziomów, wykopy do 1,2 m, nasypy budowlane do 3,0 m.
Kategoria II – obiekty budowlane w prostych i złożonych warunkach gruntowych, wymagające ilościowej oceny danych geotechnicznych i ich analizy. Przykłady: fundamenty bezpośrednie i głębokie, ściany oporowe i inne konstrukcje oporowe, wykopy, nasypy, przyczółki i filary mostowe, nabrzeża, kotwy gruntowe i inne systemy kotwiące.
Kategoria III – obejmuje:
- obiekty w skomplikowanych warunkach gruntowych (niezależnie od rodzaju obiektu),
- nietypowe obiekty budowlane niezależnie od stopnia skomplikowania warunków gruntowych, których wykonanie lub użytkowanie może stwarzać poważne zagrożenie dla użytkowników – m.in. obiekty energetyki, rafinerie, zakłady chemiczne, zapory wodne i inne budowle hydrotechniczne o wysokości piętrzenia powyżej 5,0 m, budowle stoczniowe i skomplikowane budowle morskie, a także obiekty, których projekty zawierają nowe, niesprawdzone w krajowej praktyce rozwiązania techniczne,
- obiekty zaliczane do przedsięwzięć mogących zawsze znacząco oddziaływać na środowisko,
- budynki wysokościowe projektowane w istniejącej zabudowie miejskiej,
- obiekty wysokie, których głębokość posadawiania bezpośredniego przekracza 5,0 m lub które zawierają więcej niż jedną kondygnację zagłębioną w gruncie,
- tunele w twardych i niespękanych skałach (w warunkach niewymagających specjalnej szczelności),
- obiekty infrastruktury krytycznej,
- obiekty zabytkowe i monumentalne.
Najczęstsze nieporozumienie: kategoria nie wynika wyłącznie z warunków gruntowych. Budynek wysoki z dwiema kondygnacjami podziemnymi to kategoria III nawet w jednorodnych piaskach poniżej wody. Domek jednorodzinny w warunkach złożonych (np. torfy) to co najmniej kategoria II. Uwaga na słowo „wysokie” w lit. e): rozporządzenie nie definiuje go samo – w praktyce odwołuje się do podziału budynków z warunków technicznych (budynek wysoki: ponad 25 m do 55 m nad terenem; wysokościowy: ponad 55 m), ale ta interpretacja bywa przedmiotem dyskusji.
§ 4 ust. 1, 4 i 5 – kto ustala kategorię
- Kategorię ustala się w opinii geotechnicznej (ust. 1), biorąc pod uwagę stopień skomplikowania warunków gruntowych, konstrukcję obiektu, zagrożenia, wartość zabytkową i wpływ na środowisko.
- Kategorię całego obiektu lub jego części określa projektant (ust. 4) na podstawie badań, uzgadniając zakres prac z wykonawcą robót geotechnicznych. Jeden obiekt może mieć części w różnych kategoriach.
- Jeśli w trakcie robót stwierdzi się inne warunki niż przyjęte, projektant zmienia kategorię (ust. 5).
W praktyce opinię przygotowuje geotechnik, ale odpowiedzialność za kwalifikację obiektu jest po stronie projektanta – dlatego warto, żeby opinia zawierała uzasadnienie kategorii, a nie tylko jej numer.
§ 6 – zakres badań
| Kategoria | Minimalny zakres wg rozporządzenia |
|---|---|
| I | wiercenia, sondowania, makroskopowe określenie rodzaju gruntu; parametry można przyjmować z lokalnych zależności korelacyjnych |
| II | jak wyżej oraz parametry geotechniczne (m.in. kąt tarcia wewnętrznego, spójność, wytrzymałość na ścinanie bez odpływu, moduły) z badań laboratoryjnych lub polowych – sondowań, badań presjometrycznych, dylatometrycznych, sondą krzyżakową, próbnych obciążeń; w razie potrzeby właściwości chemiczne wód |
| III | jak dla II oraz badania potrzebne do obliczeń analitycznych i numerycznych, uzgodnione z wykonawcą robót geotechnicznych |
Dodatkowo dla budowli ziemnych i składowisk (kategorie II i III) oraz przy wzmacnianiu podłoża wymagane są m.in. badania przepuszczalności i zagęszczalności, a próbki do badań laboratoryjnych mają odpowiadać wymaganiom PN-EN 1997-2 (kategorie próbek i metody pobierania).
Rozporządzenie nie podaje liczby otworów ani rozstawu punktów badawczych. Te wskazówki znajdziesz w załączniku B do PN-EN 1997-2 (orientacyjne odległości i głębokości punktów rozpoznania), a dla obiektów drogowych i kolejowych – w wytycznych zarządców.
§ 7 – jakie dokumenty dla której kategorii
To najważniejszy paragraf dla wyceny:
| Dokument | Kat. I | Kat. II (warunki proste) | Kat. II (warunki złożone) | Kat. III |
|---|---|---|---|---|
| opinia geotechniczna | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ |
| dokumentacja badań podłoża gruntowego | – | ✔ | ✔ | ✔ |
| projekt geotechniczny | – | ✔ | ✔ | ✔ |
| dokumentacja geologiczno-inżynierska (Pgg) | – | – | ✔ | ✔ |
Opinię geotechniczną sporządza się dla wszystkich kategorii. Dla II i III dochodzą dokumentacja badań podłoża i projekt geotechniczny. Dla III kategorii oraz dla II kategorii w złożonych warunkach gruntowych – dodatkowo dokumentacja geologiczno-inżynierska, sporządzana zgodnie z Prawem geologicznym i górniczym.
§ 8–10 – zawartość dokumentów
- Opinia geotechniczna (§ 8) – ustala przydatność gruntów dla budownictwa i kategorię geotechniczną obiektu.
- Dokumentacja badań podłoża gruntowego (§ 9) – opis metodyki badań polowych i laboratoryjnych, wyniki z interpretacją, model geologiczny podłoża i zestawienie parametrów geotechnicznych dla wydzielonych warstw. To dokument „z danymi”: karty otworów, przekroje, wyniki sondowań i laboratorium.
- Projekt geotechniczny (§ 10) – dokument projektowy: prognoza zmian właściwości gruntu, wartości obliczeniowe parametrów i współczynniki częściowe, oddziaływania od gruntu, model obliczeniowy, obliczenia nośności, osiadań i stateczności, specyfikacja badań kontrolnych robót, zakres monitoringu obiektu i otoczenia. Projekt geotechniczny przygotowuje projektant (konstruktor lub geotechnik z uprawnieniami budowlanymi), a nie autor dokumentacji badań.
Dokumentacja geologiczno-inżynierska – osobny tryb
Dokumentacja geologiczno-inżynierska to dokumentacja geologiczna w rozumieniu ustawy Prawo geologiczne i górnicze. Różni się od dokumentów z Prawa budowlanego przede wszystkim trybem:
- roboty geologiczne wykonuje się na podstawie projektu robót geologicznych, zatwierdzanego w drodze decyzji przez organ administracji geologicznej (zwykle starostę, w określonych przypadkach marszałka województwa),
- dokumentację sporządza osoba ze stwierdzonymi kwalifikacjami geologicznymi w odpowiedniej kategorii,
- dokumentacja geologiczno-inżynierska podlega zatwierdzeniu w drodze decyzji przez organ administracji geologicznej i przekazaniu do archiwum geologicznego,
- jej szczegółową zawartość określa rozporządzenie Ministra Środowiska z 18 listopada 2016 r. w sprawie dokumentacji hydrogeologicznej i dokumentacji geologiczno-inżynierskiej (Dz.U. 2016 poz. 2033).
Ustawa przewiduje też dokumentację geologiczno-inżynierską w innych przypadkach (np. dla obszarów osuwisk i terenów zagrożonych ruchami masowymi, dla określonych inwestycji liniowych) – niezależnie od kategorii geotechnicznej. Przed ofertą warto sprawdzić aktualny tekst jednolity ustawy, bo przepisy Pgg były wielokrotnie nowelizowane.
W praktyce oznacza to inny harmonogram: zatwierdzenie projektu robót i zatwierdzenie dokumentacji to procedury administracyjne, które trzeba uwzględnić w terminach inwestycji.
Typowe błędy
- Sama „opinia geotechniczna” do obiektu kategorii II lub III (np. budynku wysokiego z dwiema kondygnacjami podziemnymi) – bez dokumentacji badań i projektu geotechnicznego.
- Kategoria ustalona przed badaniami i niezmieniona po stwierdzeniu nasypów niekontrolowanych lub wody w poziomie posadowienia.
- Mylenie dokumentacji badań podłoża z dokumentacją geologiczno-inżynierską – to różne dokumenty, z różnych ustaw, z różnymi wymaganiami formalnymi.
- Brak zestawienia parametrów dla warstw w dokumentacji badań – a § 9 tego wymaga.
- Parametry z korelacji dla kategorii II i III bez żadnych badań bezpośrednich – § 6 ust. 3 wymaga wyznaczenia parametrów z badań laboratoryjnych lub polowych.
Uwaga o zmianach prawa
Rozporządzenie z 2012 r. weszło w życie 29 kwietnia 2012 r. i było przedmiotem krytyki środowiska geotechnicznego (m.in. stanowisko Polskiego Komitetu Geotechniki) oraz zapowiedzi nowelizacji. Przed powołaniem się na konkretny przepis sprawdź aktualny stan prawny w Dzienniku Ustaw (ISAP / ELI). Równolegle trwa wdrażanie drugiej generacji Eurokodu 7 (EN 1997:2024), co w perspektywie kilku lat zmieni część pojęć – m.in. sposób klasyfikacji konstrukcji geotechnicznych.
Jak to wygląda w geocore
geocore nie ustala kategorii geotechnicznej za ciebie, ale porządkuje materiał, z którego składa się dokumentacja badań podłoża: karty otworów i sondowań, przekroje z wydzieleniami warstw geotechnicznych, wyniki laboratoryjne (badania podstawowe, granice Atterberga, uziarnienie, badania trójosiowe), moduł Statystyka do zestawienia parametrów w warstwach oraz Raport zbiorczy, który składa załączniki w jeden dokument. Moduł Weryfikacja danych pomaga wyłapać braki (np. warstwy bez stanu) przed wydaniem dokumentacji.
Źródła
- Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie ustalania geotechnicznych warunków posadawiania obiektów budowlanych (Dz.U. 2012 poz. 463) – tekst: isap.sejm.gov.pl / eli.gov.pl.
- Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jednolity – sprawdź aktualny), m.in. art. 80, 88, 91, 93.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 18 listopada 2016 r. w sprawie dokumentacji hydrogeologicznej i dokumentacji geologiczno-inżynierskiej (Dz.U. 2016 poz. 2033).
- Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, art. 34.
- PN-EN 1997-1:2008 i PN-EN 1997-2:2009 Eurokod 7 (zał. B do części 2 – rozstaw i głębokość punktów badawczych).
- Polski Komitet Geotechniki, stanowisko w sprawie rozporządzenia MTBiGM (geotechnika.org.pl).
- Państwowy Instytut Geologiczny – PIB, materiały szkoleniowe „Geologia samorządowa” dot. postępowań w zakresie geologii inżynierskiej.