← Wszystkie artykułyObliczenia

Stateczność skarp: Fellenius, Bishop, Janbu i Morgenstern–Price – co zakładają i kiedy wyniki się rozjeżdżają

Metody paskowe w analizie stateczności zboczy: założenia o siłach międzypaskowych, kiedy różnice między metodami są istotne, jak uwzględnić wodę i jaki współczynnik stateczności jest wymagany – globalnie i w ujęciu Eurokodu 7.

25 września 2026 · 8 min czytania · Zespół geocore

W ocenie stateczności skarp i zboczy wciąż dominują metody równowagi granicznej z podziałem na paski. Są szybkie, przejrzyste i dobrze sprawdzone – pod warunkiem, że wiadomo, co każda z nich zakłada. Dwie metody na tym samym przekroju potrafią dać F = 1,18 i F = 1,32. To nie błąd programu, tylko różnica założeń, która w niektórych sytuacjach jest pomijalna, a w innych – decydująca.

Wspólna podstawa metod paskowych

Wszystkie metody paskowe:

  1. przyjmują powierzchnię poślizgu (kołową lub dowolną),
  2. dzielą bryłę osuwiskową na pionowe paski,
  3. zakładają, że na powierzchni poślizgu w każdym punkcie wytężenie jest takie samo – jeden współczynnik stateczności F dla całej powierzchni:
F = τf / τ = wytrzymałość na ścinanie / naprężenie ścinające potrzebne do równowagi
τf = c′ + (σ − u) · tan φ′
  1. szukają minimalnego F spośród wielu powierzchni (siatka środków i promieni, optymalizacja kształtu).

Problem jest statycznie niewyznaczalny: na każdy pasek działają siły międzypaskowe (normalne E i styczne X), których nie znamy. Metody różnią się tym, jakie założenia przyjmują o tych siłach i które równania równowagi spełniają.

Fellenius (metoda szwedzka, zwykła metoda pasków)

Założenie: wypadkowa sił międzypaskowych na każdym pasku jest równoległa do jego podstawy – w praktyce siły międzypaskowe się pomija.

Równowaga: spełnione tylko równanie momentów całej bryły względem środka okręgu.

F = Σ [ c′·l + (W·cos α − u·l) · tan φ′ ] / Σ W·sin α

gdzie W – ciężar paska, α – nachylenie podstawy, l – długość podstawy, u – ciśnienie wody na podstawie.

Cechy:

  • wzór jawny, liczy się bez iteracji – można sprawdzić ręcznie,
  • tylko powierzchnie kołowe,
  • zaniża F w porównaniu z metodami ścisłymi; typowo o 5–20%, a przy wysokim ciśnieniu wody w porach i płaskich, głębokich powierzchniach poślizgu różnica może sięgać kilkudziesięciu procent (Whitman i Bailey 1967),
  • przy wysokim ciśnieniu wody człon (W·cos α − u·l) może stać się ujemny – co nie ma sensu fizycznego i sygnalizuje słabość metody.

Bishop (metoda uproszczona)

Założenie: siły międzypaskowe są poziome (pomija się siły styczne X).

Równowaga: równanie sił pionowych dla każdego paska + równanie momentów całej bryły.

F = Σ { [ c′·b + (W − u·b) · tan φ′ ] / mα } / Σ W·sin α
mα = cos α · (1 + tan α · tan φ′ / F)

gdzie b – szerokość paska. F występuje po obu stronach, więc liczy się iteracyjnie (zwykle kilka iteracji).

Cechy:

  • dla powierzchni kołowych daje wyniki bardzo bliskie metodom ścisłym – różnice zwykle w granicach kilku procent,
  • standard inżynierski dla okręgów,
  • problem numeryczny przy małym mα: na stromo wznoszącym się odcinku u podnóża (duże ujemne α) przy dużym φ′ mianownik maleje do zera i F staje się nierealistyczne. W praktyce odrzuca się powierzchnie z mα poniżej ok. 0,2 lub zmienia geometrię (np. ogranicza kąt wyjścia).

Janbu (metoda uproszczona)

Założenie: siły międzypaskowe poziome; spełniona równowaga sił (pionowych i poziomych), bez równowagi momentów.

Cechy:

  • działa dla dowolnych powierzchni poślizgu – również łamanych, wzdłuż słabej warstwy,
  • bez poprawki zaniża F; Janbu zaproponował współczynnik korekcyjny f₀ (zależny od kształtu powierzchni i parametrów gruntu), zwiększający wynik zwykle o kilka–kilkanaście procent.

Morgenstern–Price (i Spencer)

Założenie: stosunek sił stycznych do normalnych między paskami opisuje funkcja X/E = λ · f(x), gdzie f(x) przyjmuje się (stała, półsinus, trapez…), a λ wyznacza się z obliczeń.

Równowaga: spełnione wszystkie równania – sił i momentów.

Cechy:

  • metoda „ścisła” (w granicach przyjętej funkcji f(x)), dla dowolnej powierzchni,
  • wymaga iteracji po F i λ; może nie znaleźć rozwiązania dla nietypowej geometrii,
  • metoda Spencera to szczególny przypadek z f(x) = const (siły międzypaskowe o stałym nachyleniu),
  • warto sprawdzić, czy siły międzypaskowe wychodzą fizycznie sensowne (brak rozciągania, linia działania sił wewnątrz bryły).

Porównanie

Metoda Siły międzypaskowe Równowaga Powierzchnia Typowo względem metod ścisłych
Fellenius pominięte momenty (całość) kołowa niższe F, często istotnie
Bishop uproszczony poziome momenty + siły pionowe kołowa bardzo zbliżone (kilka %)
Janbu uproszczony poziome siły dowolna niższe bez poprawki f₀
Spencer stałe nachylenie pełna dowolna ścisła
Morgenstern–Price λ·f(x) pełna dowolna ścisła

Kiedy różnice są istotne

  • Wysokie ciśnienie wody w porach – Fellenius traci najwięcej.
  • Płaskie, głębokie powierzchnie poślizgu (duże kąty środkowe łuku) – rośnie znaczenie sił międzypaskowych.
  • Duże φ′ – rośnie wpływ członu tan α · tan φ′ w Bishopie i różnica względem Felleniusa.
  • Powierzchnie niekołowe (słaba warstwa, kontakt z podłożem skalnym) – metody kołowe nie mają zastosowania; potrzebny Janbu, Spencer lub Morgenstern–Price.
  • Analiza bez odpływu (φ = 0, cu) – Fellenius i Bishop dają ten sam wynik (człon z tan φ znika), więc dla krótkoterminowej stateczności wykopów w iłach wybór między nimi nie ma znaczenia.

Dobra praktyka: policz rozstrzygającą powierzchnię co najmniej dwiema metodami. Duża różnica to sygnał, że trzeba przyjrzeć się wodzie, geometrii lub kształtowi powierzchni.

Woda w analizie stateczności

Woda obniża naprężenia efektywne na powierzchni poślizgu, a więc i opór tarcia. Najczęstsze sposoby uwzględnienia:

  1. Linia piezometryczna (zwierciadło) – ciśnienie u na podstawie paska = γw · (wysokość linii nad podstawą). Najbardziej czytelne, gdy znamy zwierciadło z pomiarów.
  2. Współczynnik ru (Bishop i Morgenstern 1960) – u = ru · γ · h, gdzie h to wysokość gruntu nad podstawą paska. Wygodne w analizach parametrycznych; typowo ru = 0–0,5.
  3. Siatka przepływu / analiza filtracji (MES) – przy filtracji ustalonej przez nasyp lub skarpę, przy budowlach hydrotechnicznych.

Sytuacje szczególne:

  • szybkie obniżenie zwierciadła (zbiorniki, rzeki po wezbraniu) – woda „wewnątrz” skarpy przy braku podparcia z zewnątrz; często przypadek rozstrzygający,
  • szczeliny rozciągania wypełnione wodą w koronie skarpy – dodatkowa siła pozioma,
  • skarpy częściowo zanurzone – ciężar wody zewnętrznej działa stabilizująco i musi być uwzględniony,
  • wody zawieszone i sączenia w skarpach wykopów w glinach – lokalne zwiększenie u.

Ciśnienie wody to najczęściej najbardziej niepewny element analizy. Warto sprawdzić wrażliwość F na położenie zwierciadła (np. ±1 m).

Jaki współczynnik stateczności jest wymagany

Podejście tradycyjne (globalny F)

W praktyce przed Eurokodem przyjmowano zwykle, przy parametrach charakterystycznych:

Sytuacja F wymagany (typowo)
skarpy i zbocza stałe 1,3–1,5
skarpy tymczasowe (wykopy) 1,1–1,3
budowle hydrotechniczne wg przepisów dla budowli hydrotechnicznych, zależnie od klasy budowli i układu obciążeń

Wartości te nadal pojawiają się w wytycznych zarządców i specyfikacjach – sprawdź, czego wymaga konkretny kontrakt.

Eurokod 7

PN-EN 1997-1 (rozdział 11 – stateczność ogólna, rozdział 12 – nasypy) nie operuje globalnym F, tylko współczynnikami częściowymi. W podejściu obliczeniowym 3, wskazywanym w Polsce do analiz stateczności ogólnej, parametry gruntu dzieli się przez współczynniki z zestawu M2:

tan φ′d = tan φ′k / 1,25
c′d     = c′k / 1,25
cu,d    = cu,k / 1,4

obciążenia zmienne mnoży się przez 1,3 (zestaw A2 dla oddziaływań geotechnicznych), a warunek stateczności to F ≥ 1,0 przy wartościach obliczeniowych. Odpowiada to w przybliżeniu globalnemu współczynnikowi rzędu 1,25 dla parametrów efektywnych i 1,4 dla analizy bez odpływu – czyli mniej więcej temu, co od dawna przyjmowano w praktyce. Przed zastosowaniem sprawdź treść załącznika krajowego (PN-EN 1997-1:2008/Ap2:2010), bo literatura krajowa różnie interpretuje przypisanie podejść obliczeniowych do sprawdzeń stateczności.

Lista kontrolna analizy

  1. Przekrój w skali 1:1 (nie z przewyższeniem!) i z aktualną geometrią terenu.
  2. Parametry warstw z uzasadnieniem (wartości charakterystyczne, drenowane/bez odpływu).
  3. Warunki wodne: linia piezometryczna lub ru, sytuacje szczególne (szybkie obniżenie, szczeliny).
  4. Obciążenia na koronie (ruch, składowanie, maszyny budowlane).
  5. Przeszukanie wystarczająco dużej siatki powierzchni – minimum nie może leżeć na brzegu siatki.
  6. Porównanie co najmniej dwóch metod dla powierzchni rozstrzygającej.
  7. Analiza wrażliwości na wodę i parametry.
  8. Wyniki: F, powierzchnia krytyczna na rysunku, tabela pasków.

Jak to wygląda w geocore

Moduł Stateczność skarp w geocore liczy jednocześnie trzema metodami: Felleniusa, Bishopa (uproszczoną) i Morgensterna–Price'a, i wskazuje wynik rozstrzygający. Powierzchnie kołowe wyszukuje się na siatce środków i promieni (z wykresem F w funkcji promienia i granicami Xmin/Xmax wyjścia powierzchni), można też zadać okrąg przez trzy punkty lub powierzchnię łamaną. Wodę uwzględnia się współczynnikiem ru albo linią zwierciadła, są obciążenia naziomu i gwoździe gruntowe. Program sygnalizuje m.in. niestabilne mianowniki Bishopa (mα < 0,2) i brak rozwiązania λ w Morgensternie–Price'ie, a karta wyników zawiera rysunek powierzchni i tabelę pasków. Metody Janbu program nie oferuje.

Źródła

  • W. Fellenius, „Erdstatische Berechnungen mit Reibung und Kohäsion”, Ernst & Sohn, Berlin, 1927 (oraz prace Szwedzkiej Komisji Geotechnicznej, 1922).
  • A.W. Bishop, „The use of the slip circle in the stability analysis of slopes”, Géotechnique 5(1), 1955.
  • A.W. Bishop, N.R. Morgenstern, „Stability coefficients for earth slopes”, Géotechnique 10(4), 1960.
  • N. Janbu, „Application of composite slip surfaces for stability analysis”, European Conference on Stability of Earth Slopes, Sztokholm, 1954; N. Janbu, „Slope stability computations”, w: Embankment-Dam Engineering, Wiley, 1973.
  • N.R. Morgenstern, V.E. Price, „The analysis of the stability of general slip surfaces”, Géotechnique 15(1), 1965.
  • E. Spencer, „A method of analysis of the stability of embankments assuming parallel inter-slice forces”, Géotechnique 17(1), 1967.
  • R.V. Whitman, W.A. Bailey, „Use of computers for slope stability analysis”, Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division ASCE 93(SM4), 1967.
  • J.M. Duncan, S.G. Wright, T.L. Brandon, Soil Strength and Slope Stability, 2nd ed., Wiley, 2014.
  • PN-EN 1997-1:2008 Eurokod 7 – Część 1, rozdziały 11 i 12, załącznik A; PN-EN 1997-1:2008/Ap2:2010.