← Wszystkie artykułyObliczenia

Wartości charakterystyczne parametrów gruntu wg Eurokodu 7 – od ostrożnego oszacowania do statystyki

Czym jest wartość charakterystyczna, kiedy wystarczy ostrożne oszacowanie, jak policzyć ją statystycznie (średnia, odchylenie, współczynnik zmienności, kwantyl 5%, metoda Schneidera) i jak przejść do wartości obliczeniowych w podejściach obliczeniowych stosowanych w Polsce.

11 września 2026 · 8 min czytania · Zespół geocore

W tabeli parametrów geotechnicznych stoi: φ′k = 30°. Skąd ta liczba? Z czterech badań trójosiowych, z korelacji z CPT, z „doświadczenia autora”, czy ze średniej z dwunastu sondowań DPL? Eurokod 7 wymaga, żeby to było jawne – a w praktyce bywa z tym różnie. Ten artykuł porządkuje drogę od wyników badań do wartości obliczeniowych.

Trzy poziomy wartości

Eurokod 7 rozróżnia (PN-EN 1997-1 i PN-EN 1997-2):

  1. Wartości pomierzone – bezpośrednie wyniki badań (np. qc z CPT, N10 z DPL, wytrzymałość z badania trójosiowego).
  2. Wartości wyprowadzone (derived values) – parametry uzyskane z wyników badań przez teorię, korelację lub empirię (np. φ′ z qc, I_D z N10). PN-EN 1997-2 zajmuje się ich wyznaczaniem.
  3. Wartość charakterystyczna Xk – wybrana na podstawie wartości wyprowadzonych i innych informacji (doświadczenie, archiwalia, geologia). To decyzja projektowa, za którą odpowiada geotechnik.

Z wartości charakterystycznej, dzieląc ją przez współczynnik częściowy γM, otrzymuje się wartość obliczeniową Xd.

Definicja: ostrożne oszacowanie

PN-EN 1997-1, p. 2.4.5.2, mówi, że wartość charakterystyczną parametru geotechnicznego należy przyjąć jako ostrożne oszacowanie wartości wpływającej na wystąpienie stanu granicznego. Kluczowe są dwa elementy tej definicji:

  • „wpływającej na stan graniczny” – nie chodzi o wartość w punkcie, tylko o wartość miarodajną dla mechanizmu zniszczenia. Powierzchnia poślizgu skarpy przechodzi przez dużą objętość gruntu, więc decyduje wartość uśredniona; pod podstawą pala o małej średnicy decyduje wartość lokalna.
  • „ostrożne” – im mniej danych i większy rozrzut, tym bardziej należy odejść od średniej w stronę niekorzystną.

Norma dopuszcza (2.4.5.2(10)–(11)) metody statystyczne. Jeśli się je stosuje, wartość charakterystyczna powinna być wyznaczona tak, by obliczone prawdopodobieństwo wystąpienia wartości bardziej niekorzystnej, decydującej o stanie granicznym, nie przekraczało 5%. To jest źródło „kwantyla 5%” – ale kwantyla wartości miarodajnej dla mechanizmu, a nie pojedynczego wyniku.

Kiedy wartość niższa, a kiedy wyższa

„Niekorzystna” nie zawsze znaczy „mniejsza”. Dla nośności fundamentu niekorzystne są niskie φ′ i c′. Ale np. przy parciu na ścianę oporową wysoki ciężar objętościowy gruntu zasypowego zwiększa obciążenie, przy tarciu negatywnym na pal wyższa wytrzymałość warstwy osiadającej zwiększa obciążenie pala, a przy sprawdzaniu sztywności dla oddziaływań dynamicznych może decydować górna wartość modułu. Dla każdego parametru trzeba odpowiedzieć sobie, w którą stronę leży bezpieczeństwo.

Statystyka podstawowa

Dla n wyników x₁…xₙ:

średnia                xm = Σxi / n
odchylenie standardowe s  = √[ Σ(xi − xm)² / (n − 1) ]
współczynnik zmienności V  = s / xm

Orientacyjne współczynniki zmienności podawane w literaturze (m.in. Phoon i Kulhawy 1999, tabele w opracowaniach do EC7):

Parametr V (typowo)
ciężar objętościowy γ 0,01–0,10
kąt tarcia φ′ (tan φ′) 0,05–0,15
spójność efektywna c′ 0,20–0,40
wytrzymałość bez odpływu cu 0,20–0,40
moduł edometryczny / ściśliwość 0,20–0,70
współczynnik filtracji k 0,7–2,5 (rozkład logarytmiczno-normalny)

Współczynnik zmienności z własnych danych dużo większy od typowego to sygnał, że w jednym zbiorze są dwie różne warstwy – zanim zaczniesz liczyć wartości charakterystyczne, sprawdź podział na warstwy geotechniczne.

Kwantyl 5% – dwa przypadki

Przy założeniu rozkładu normalnego i nieznanej wariancji populacji wartość charakterystyczna ma postać:

Xk = xm · (1 − kn · V)

Współczynnik kn zależy od tego, czy miarodajna jest wartość średnia, czy lokalna:

Przypadek kn Kiedy
wartość średnia (5% kwantyl średniej) t₀,₉₅;ₙ₋₁ · √(1/n) duża objętość gruntu w mechanizmie zniszczenia, możliwa redystrybucja naprężeń (sztywny fundament, skarpa, ściana oporowa)
wartość lokalna (5% kwantyl populacji) t₀,₉₅;ₙ₋₁ · √(1 + 1/n) mała objętość, brak redystrybucji (podstawa pala, mały fundament, cienka słaba warstewka)

gdzie t₀,₉₅;ₙ₋₁ to kwantyl rozkładu t-Studenta (n − 1 stopni swobody): dla n = 3 – 2,92; n = 5 – 2,13; n = 6 – 2,02; n = 10 – 1,83; n = 20 – 1,73.

Przy małej liczbie wyników kn rośnie gwałtownie – to statystyczny „koszt” zbyt małego rozpoznania. Dla n < 5–6 obliczenia statystyczne mają ograniczoną wartość i trzeba je uzupełnić doświadczeniem i danymi porównawczymi.

Metoda Schneidera

Schneider (1997) zaproponował uproszczenie, wygodne przy typowej liczbie badań:

Xk ≈ xm · (1 − 0,5 · V)

czyli wartość charakterystyczna leży około pół odchylenia standardowego poniżej średniej. Odpowiada to w przybliżeniu 5-procentowemu kwantylowi wartości średniej dla około 10 wyników. Metoda jest popularna, bo nie wymaga tablic t-Studenta, ale przy bardzo małej liczbie wyników (n = 3–4) daje wartości mniej ostrożne niż ścisły wzór, a przy dużej – bardziej ostrożne.

Przykład

Sześć badań trójosiowych w glinie zwałowej dało φ′ = 30, 32, 31, 29, 33, 31°.

xm = 31,0°
s  = √[(1 + 1 + 0 + 4 + 4 + 0) / 5] = √2 = 1,41°
V  = 1,41 / 31,0 = 0,046
t₀,₉₅;₅ = 2,015
Metoda kn φ′k
kwantyl wartości średniej 2,015 · √(1/6) = 0,82 31,0 − 0,82 · 1,41 = 29,8°
kwantyl wartości lokalnej 2,015 · √(1 + 1/6) = 2,18 31,0 − 2,18 · 1,41 = 27,9°
Schneider – 31,0 · (1 − 0,5 · 0,046) = 30,3°

Różnica między podejściem „średnim” a „lokalnym” to prawie 2° – przy nośności fundamentu to kilkanaście procent. Dlatego wybór przypadku trzeba uzasadnić mechanizmem zniszczenia.

Uwaga techniczna: dla kąta tarcia formalnie poprawniej jest liczyć statystykę na tan φ′, bo to tan φ′ dzieli się przez γM. Przy małym rozrzucie różnica jest pomijalna.

Spójność i kąt tarcia razem

Gdy c′ i φ′ pochodzą z tych samych badań, liczenie wartości charakterystycznych osobno dla każdego z nich jest zbyt ostrożne (oba „5-procentowe” jednocześnie to zdarzenie znacznie rzadsze niż 5%). Lepszym podejściem jest regresja τ = c′ + σ′·tan φ′ na zbiorze wszystkich punktów (σ′, τ) i wyznaczenie dolnej granicy przedziału ufności prostej w zakresie naprężeń miarodajnych dla projektu.

Od wartości charakterystycznej do obliczeniowej

Xd = Xk / γM          (dla tan φ′:  tan φ′d = tan φ′k / γφ′)

Współczynniki częściowe dla parametrów gruntu wg PN-EN 1997-1, załącznik A (wartości zalecane):

Parametr M1 M2
tan φ′ 1,0 1,25
c′ 1,0 1,25
cu 1,0 1,4
qu (wytrzymałość na ściskanie jednoosiowe) 1,0 1,4
γ (ciężar objętościowy) 1,0 1,0

Do tego dochodzą współczynniki dla oddziaływań (A1: γG = 1,35, γQ = 1,5; A2: γG = 1,0, γQ = 1,3) i dla oporu (R1–R4, zależnie od rodzaju konstrukcji – np. dla fundamentów bezpośrednich w R2: nośność γR;v = 1,4, przesunięcie γR;h = 1,1).

Podejścia obliczeniowe w Polsce

Eurokod 7 dopuszcza trzy podejścia obliczeniowe (DA1, DA2, DA3), a wybór należy do kraju. Polski załącznik krajowy do PN-EN 1997-1 (wprowadzony poprawką PN-EN 1997-1:2008/Ap2:2010) wskazuje:

  • podejście obliczeniowe 2 (A1 + M1 + R2) dla sprawdzania stanów granicznych nośności GEO/STR fundamentów i konstrukcji oporowych – przy fundamentach bezpośrednich w wariancie DA2*, w którym współczynniki częściowe stosuje się do efektów oddziaływań na końcu obliczeń, a nie do samych oddziaływań,
  • podejście obliczeniowe 3 (A1/A2 + M2 + R3) jako właściwe do sprawdzania stateczności ogólnej (skarp, zboczy) – w tym podejściu współczynniki działają na parametry gruntu (M2).

Ten podział jest szeroko przytaczany w literaturze krajowej, ale publikacje różnią się w szczegółach (np. co do stateczności ogólnej). Przed użyciem w projekcie sprawdź treść załącznika krajowego w posiadanym wydaniu normy oraz wymagania zamawiającego – zarządcy infrastruktury mogą mieć własne wytyczne.

Z praktycznego punktu widzenia: w DA2 parametry gruntu wchodzą do obliczeń jako wartości charakterystyczne (M1 = 1,0), więc to od jakości Xk zależy niemal cały zapas bezpieczeństwa po stronie gruntu.

Druga generacja Eurokodu 7

CEN opublikował w 2024 r. nową generację Eurokodu 7 (EN 1997-1, -2, -3:2024). Zmienia ona m.in. strukturę normy, pojęcie modelu geotechnicznego i sposób wyznaczania wartości reprezentatywnych i charakterystycznych (z bardziej rozbudowaną częścią statystyczną). Wdrożenie w Polsce jako PN-EN i okres współistnienia z obecną generacją wynikają z harmonogramu CEN i PKN – do czasu wycofania obecnych norm projektuje się według PN-EN 1997-1:2008 z załącznikiem krajowym.

Lista kontrolna

  1. Czy dane w zbiorze należą do jednej warstwy geotechnicznej (geneza, rodzaj, stan)?
  2. Czy V jest w typowym zakresie dla parametru?
  3. Który przypadek – wartość średnia czy lokalna – odpowiada mechanizmowi zniszczenia?
  4. W którą stronę leży wartość niekorzystna?
  5. Czy liczba wyników uzasadnia statystykę, a jeśli nie – czym ją uzupełniono?
  6. Czy w dokumentacji opisano metodę wyznaczenia Xk?

Jak to wygląda w geocore

Moduł Statystyka w geocore zestawia wyniki (np. z próbek gruntu lub z importowanego arkusza) z podziałem według kryteriów – domyślnie według warstwy – i dla każdej grupy podaje m.in. liczbę wyników, średnią, odchylenie standardowe, medianę, wartości skrajne, kwartyle oraz empiryczne kwantyle 5% i 95%, z histogramem rozkładu. Na tej podstawie wartość charakterystyczną liczy się wzorami z tego artykułu (empiryczny kwantyl 5% z próby to nie to samo co wartość charakterystyczna wg EC7). Dla warstw wydzielonych w sondowaniach CPT dostępne są statystyki warstw z przedziałem ufności średniej wg rozkładu t-Studenta. Moduł Nośność fundamentu przyjmuje wartości charakterystyczne i pozwala wybrać podejście obliczeniowe (domyślnie DA2: A1 + M1 + R2; do wyboru DA1 i DA3), a moduł Pale LCPC – zestawy współczynników DA2 lub DA1.

Źródła

  • PN-EN 1997-1:2008 Eurokod 7 – Projektowanie geotechniczne – Część 1: Zasady ogólne, p. 2.4.5.2 i załącznik A; PN-EN 1997-1:2008/Ap2:2010 (załącznik krajowy).
  • PN-EN 1997-2:2009 Eurokod 7 – Część 2: Rozpoznanie i badanie podłoża gruntowego (wartości wyprowadzone).
  • EN 1997-1:2024 Eurocode 7 – Geotechnical design – Part 1: General rules (druga generacja).
  • M. Schneider, „Definition and determination of characteristic soil properties”, Proc. 14th ICSMFE, Hamburg, 1997.
  • K.K. Phoon, F.H. Kulhawy, „Characterization of geotechnical variability”, Canadian Geotechnical Journal 36, 1999.
  • A.J. Bond, A.J. Harris, Decoding Eurocode 7, Taylor & Francis, 2008.
  • R. Frank i in., Designers' Guide to EN 1997-1, Thomas Telford, 2004.