17. Badania podstawowe
Wilgotność naturalna, gęstość objętościowa, gęstość właściwa i straty prażenia z surowych pomiarów mas – powtórzenia, kontrola rozrzutu wg normy, karta badania i zestawienie xlsx; wynik trafia do próbki z rejestru.
W aplikacji: Laboratorium → Badania podstawowe
Wstęp
Moduł „Badania podstawowe” liczy cztery podstawowe cechy fizyczne gruntu z wyników ważenia i pomiarów:
| Rodzaj badania | Symbol | Jednostka | Norma domyślna | Inne normy na liście |
|---|---|---|---|---|
| Wilgotność naturalna | wn | % | PN-EN ISO 17892-1 | PN-B-04481 |
| Gęstość objętościowa | ρ | g/cm³ | PN-EN ISO 17892-2 | PN-B-04481 |
| Gęstość właściwa | ρs | g/cm³ | PN-EN ISO 17892-3 | PN-B-04481 |
| Straty prażenia | Iż | % | PN-B-04481 | PN-EN 15935, PN-EN 1744-1 |
Jedno badanie = jeden rodzaj oznaczenia dla jednej próbki, z 1–4 powtórzeniami. Wynikiem jest średnia z powtórzeń, oceniana kryterium zgodności zależnym od normy.
Skąd dane: próbkę wybierasz z rejestru próbek gruntu. Dokąd trafia wynik: przyjęta średnia (z min, maks i liczbą powtórzeń) staje się parametrem próbki (wn, ρ, ρs albo Iż) – widać ją w rejestrze jako „z badania: …”, na karcie otworu, przekroju, w statystyce, w zestawieniu badań próbek, a wn jest automatycznie pobierana do granic Atterberga (IL, IC).
Uwaga. Moduł nie liczy gęstości objętościowej szkieletu ρd, porowatości n, wskaźnika porowatości e ani stopnia wilgotności Sr. Te parametry można wpisać ręcznie w grupie „I. Fizyczne” próbki; n, e i ρd z uziarnienia (wzór Vukovicia i Soro) liczy moduł Krzywa uziarnienia. Zależności kontrolne podano w sekcji Interpretacja i obliczenia.
Układ ekranu

- „Dodaj” – nowe badanie „Nowe badanie”: wilgotność naturalna, norma PN-EN ISO 17892-1, dwa puste powtórzenia.
- Lista badań – nazwa i podpis „{rodzaj} · {średnia} {jednostka}” (np. „Gęstość właściwa · 2.64 g/cm³”). Ikona kosza usuwa badanie.
- „Podgląd PDF” – karta badania (nieaktywny, dopóki nie ma choć jednego wyniku powtórzenia).
- „Generuj karty…” – generator kart wielu badań naraz (wspólny dla modułów; zestawy kart, wykaz załączników, język, druk kolorowy / skala szarości / eko).
- „Kosz” – usunięte badania (przywracanie przez 30 dni).
- „Nazwa” – nazwa badania; dopóki nie wpiszesz jej ręcznie, podąża za próbką i rodzajem: „{próbka} · {symbol}”, np. „P-1/3.0 · ρs”.
- „Nagłówek sprawozdania” – ustawienia nagłówka kart laboratoryjnych zlecenia.
- „Zestawienie xlsx” – jeden arkusz z wszystkimi badaniami podstawowymi zlecenia.
- „Historia” – wersje badania.
- Panel wyników – rodzaj badania, tabela „Powtórzenie / Wartość”, „Średnia”, „Rozrzut”, a przy kryterium bezwzględnym także „Różnica”.
- Status eksportu – „Wynik trafia do próbki {nazwa}” (zielony) albo „Wynik nie trafi do próbki ({powód})” – powody: „nie wybrano próbki”, „nie znaleziono próbki w rejestrze”, „za mało powtórzeń”, „rozrzut”.
Wprowadzanie danych
Badanie

- „Próbka” – próbka z rejestru; pozycja listy: „{nazwa} · {otwór lub grupa} · {głębokość}”. Gdy rejestr jest pusty: „Brak próbek – dodaj w zakładce Próbki gruntu”. Gdy zapamiętanej próbki nie ma już w rejestrze, pokazana jest jej nazwa i ostrzeżenie „Nie znaleziono próbki w rejestrze”.
- „Rodzaj badania” – wn, ρ, ρs, Iż.
- „Temperatura suszenia [°C]” (tylko wilgotność).
- „Norma” – lista norm dla rodzaju badania.
- „Data” – data rozpoczęcia badania.
- Usuń powtórzenie (ikona kosza; nieaktywna przy jednym wierszu).
- „Dodaj powtórzenie” – maks. 4 wiersze.
- Linia kontroli – „n = … · średnia … · min–max … · rozrzut …%” (przy kryterium bezwzględnym także „· różnica …”). Kolor: zielony – zgodne, pomarańczowy – rozrzut przekroczony, szary – za mało powtórzeń.
- „Kryterium: …” – opis kryterium wynikającego z normy (z dopiskiem „(próg do potwierdzenia)” albo „– norma spoza listy, kontrola jak dotąd” / „– brak normy, kontrola jak dotąd”).
- „Wynik” – wynik powtórzenia liczony na bieżąco.


| Pole | Jednostka | Opis | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Próbka | – | Próbka z rejestru | Zmiana próbki zmienia nazwę domyślną badania. |
| Rodzaj badania | – | „Wilgotność naturalna (wn)”, „Gęstość objętościowa (ρ)”, „Gęstość właściwa (ρs)”, „Straty prażenia (Iż)” | Zmiana rodzaju czyści pomiary (dwa puste powtórzenia), zdejmuje „Przyjmij wynik mimo rozrzutu” i dobiera normę: PN → PN, ISO → odpowiednik ISO; brak odpowiednika – norma domyślna. |
| Metoda | – | „Pierścień” / „Pomiar bezpośredni” | Tylko ρ. Zmiana czyści pomiary. |
| Kształt próbki | – | „Walec” / „Prostopadłościan” | Tylko ρ, metoda „Pomiar bezpośredni”. Zmiana czyści pomiary. |
| Temperatura suszenia [°C] | °C | Opisowo – nie wchodzi do wzoru | Tylko wn. Puste = 105 °C (na karcie i w „Metodzie badania”: „suszenie w temp. 105 °C”). |
| Temperatura prażenia [°C] | °C | Opisowo | Tylko Iż. Puste = temperatura normy: PN-EN 15935 – 550 °C, PN-EN 1744-1 – 540 °C; PN-B-04481 nie podaje wartości – pole wymagane (podpowiedź „wymagana”). Po zmianie normy wpis równy temperaturze poprzedniej normy zmienia się na temperaturę nowej. |
| Nr piknometru | – | Opisowo | Tylko ρs. |
| Objętość piknometru [ml] | ml | Opisowo | Tylko ρs. |
| Rodzaj cieczy | – | Puste lub „woda” = woda | Tylko ρs. Inna ciecz – dodatkowe kolumny gęstości cieczy. |
| Norma | – | Lista norm rodzaju badania | Decyduje o kryterium zgodności powtórzeń (tabela niżej). Starsze zapisy tekstowe (np. „PN-88/B-04481”) są rozpoznawane po fragmencie „04481” / „PN-88” / „ISO”. |
| Data | – | Data rozpoczęcia badania | Decyduje, który wynik jest „najnowszy” w próbce. |
Pomiary
Kolumny tabeli powtórzeń zależą od rodzaju badania. Wszystkie masy w gramach, wymiary w milimetrach. Wynik każdego wiersza liczony jest od razu (kolumna „Wynik”); wiersz niepełny daje „—” i ostrzeżenie „Niepełne dane w powtórzeniu N”.
Wilgotność naturalna (wn) – kolumny „Naczynko puste [g]” (m₁), „Naczynko z gruntem wilgotnym [g]” (m₂), „Naczynko z gruntem suchym [g]” (m₃).
Straty prażenia (Iż) – „Tygiel pusty [g]” (m₁), „Tygiel z gruntem suchym [g]” (m₂), „Tygiel po prażeniu [g]” (m₃).
Gęstość objętościowa (ρ):

- „Metoda” – „Pierścień” (domyślnie) albo „Pomiar bezpośredni”.
- „Pierścień pusty [g]”.
- „Pierścień z gruntem [g]”.
- „Wysokość h₁ [mm]” – pierwszy pomiar wysokości (wymagany).
- „Wysokość h₂ [mm]”, „Wysokość h₃ [mm]” – kolejne pomiary (opcjonalne).
- „Średnica d₁ [mm]” … „Średnica d₃ [mm]”.
- Podpowiedź: „Do wzoru idą średnie z wpisanych pomiarów każdego wymiaru; pomiary 2–n są opcjonalne.”
- Kryterium wg normy.
| Metoda / kształt | Kolumny |
|---|---|
| Pierścień | Pierścień pusty [g], Pierścień z gruntem [g], Wysokość h₁…h₃ [mm], Średnica d₁…d₃ [mm] |
| Pomiar bezpośredni, walec | Masa próbki [g], Wysokość h₁…h₃ [mm], Średnica d₁…d₆ [mm] |
| Pomiar bezpośredni, prostopadłościan | Masa próbki [g], Wysokość h₁…h₃ [mm], Bok A₁…A₃ [mm], Bok B₁…B₃ [mm] |
Pierwszy pomiar każdego wymiaru jest wymagany, kolejne – opcjonalne. Wpisany pomiar ≤ 0 albo nieliczbowy unieważnia wynik wiersza.
Gęstość właściwa (ρs) – piknometr:

- „Nr piknometru”.
- „Objętość piknometru [ml]”.
- „Rodzaj cieczy” – puste = woda.
- „Piknometr pusty m₀ [g]” – opcjonalnie.
- „Piknometr z cieczą m₁ [g]” – kalibracja.
- „Temp. kalibracji T₁ [°C]” – opcjonalnie; puste = T₂.
- „Masa suchego gruntu [g]” (ms).
- „Piknometr z gruntem i cieczą [g]” (m₃).
- „Temp. pomiaru T₂ [°C]”.
- Podpowiedź: „m₀ i T₁ – opcjonalne: puste T₁ = T₂; m₀ potrzebna, gdy T₁ ≠ T₂. Gęstość wody z temperatury (wzór Tanaki).”
Dla cieczy innej niż woda dochodzą kolumny „Gęstość cieczy w T₁ [g/cm³]” (opcjonalna – pusta = gęstość w T₂, o ile T₁ puste lub równe T₂) i „Gęstość cieczy w T₂ [g/cm³]” (wymagana); podpowiedź kończy się wtedy „Gęstość cieczy wpisz w kolumnach.”. Dla wody temperatury muszą mieścić się w zakresie 0–40 °C.
Pod tabelą:
- „Przyjmij wynik mimo rozrzutu” – przełącznik widoczny, gdy kryterium zgodności nie jest spełnione. Włączony – średnia trafia do próbki mimo przekroczenia, a na karcie ocena „przyjęty mimo rozrzutu”.
Osoby, Sprawozdanie, Niepewność pomiaru, Uwagi

- „Osoby” – Wykonał, Nadzorujący, Odpowiedzialny, Sprawdził, Autoryzował (podpowiedzi z listy członków organizacji).
- „Data zakończenia” – nie wcześniejsza niż „Data”; na karcie data badania jako zakres „od – do”.
- „Załącznik nr” – własny numer załącznika karty; puste = numer z generatora kart (podpowiedź „z generatora kart”). Numer można też nadać seryjnie w Zestawieniu badań próbek → „Macierz badań”.
- „Metoda badania” – puste = domyślna (podpowiedź w polu): wn – „suszenie w temp. {T} °C”, Iż – „prażenie w temp. {T} °C”; dla ρ i ρs brak domyślnej.
- „Typ aparatury” – puste = domyślny: wn – „suszarka laboratoryjna”, Iż – „piec laboratoryjny”; dla ρ i ρs brak.
- „Uwagi wykonawców” – drukowane w stopce karty.
- „U wn [%]” (U ρ, U ρs, U Iż – zależnie od rodzaju) – niepewność rozszerzona U (k = 2) w jednostce wyniku, wpis ręczny; 0 lub puste usuwa wartość. Drukowana jako „wynik ± U”, gdy w „Nagłówku sprawozdania” włączono „Wariant z niepewnością pomiaru”.
Sekcja „Uwagi” – notatka wewnętrzna (nie jest drukowana).
Nagłówek sprawozdania
Przycisk „Nagłówek sprawozdania” otwiera ustawienia wspólne dla kart wszystkich badań laboratoryjnych zlecenia (badania podstawowe, Atterberg, uziarnienie, makroskopowe, trójosiowe).

- „Tryb nagłówka” – „Domyślny”, „Wg GDDKiA”, „Wg CPK”.
- „Projektant”.
- „Nr drogi” (w trybie CPK: „Nr linii / obiektu”).
- „Kilometraż”.
- „Dokumentator” – pola 2–5 są aktywne tylko w trybach GDDKiA i CPK.
- „Klauzula wykonawców badania” – tekst klauzuli w stopce (domyślnie: „Wyniki dotyczą wyłącznie badanych obiektów. Bez pisemnej zgody laboratorium sprawozdanie z badań nie powinno być powielane inaczej niż w całości.”). Domyślne włączenie i tekst pochodzą z ustawień organizacji (Szablony i słowniki → Laboratorium); zmiana w zleceniu pokazuje „Ustawione w zleceniu.” i link „Przywróć domyślne organizacji”.
- „Oznacz koniec sprawozdania” – napis końca pod podpisami.
- „Wariant z niepewnością pomiaru” – karty i zestawienia xlsx pokazują „wynik ± U” oraz kolumny U.
| Tryb | Wiersze „Dane próbki” na karcie |
|---|---|
| Domyślny | Przedsięwzięcie, Zleceniodawca, Otwór / głębokość, Próbka, Rodzaj próbki, Kategoria / klasa, Sposób i urządzenie pobrania, Data poboru / przyjęcia, Data badania, Norma badania – puste wiersze pomijane (poza „Próbka”) |
| Wg GDDKiA | Jak domyślny + Inwestor, Projektant, Nr drogi, Kilometraż, Dokumentator; puste wiersze drukowane jako „—” |
| Wg CPK | Siatka dwóch par „etykieta / wartość”: Przedsięwzięcie; Inwestor / Projektant; Nr linii/obiektu/kilometraż / Załącznik nr; Nazwa otworu / Gł. pobr. [m p.p.t.]; Próbka / Rodzaj próbki; Metoda badania / Typ aparatury (gdy wpisane); Sposób pobrania / Urządzenie pobierające; Kategoria i klasa próbki / Dokumentator; Data badania / Norma badania; Data poboru próby / Data przyjęcia do badań lab.; Opis makroskopowy próby wg … |
Generowanie kart i wyników
Podgląd PDF

- „Edytor” – powrót do edycji.
- „Nr załącznika” – wzorzec numeru wspólny dla kart tego modułu, np.
$1$albo2.$4$c; liczba w$…$rośnie dla kolejnych kart (kolejność: sortowanie naturalne po nazwie badania). Pod polem: „Ta karta: …”. Numer wpisany w badaniu („Załącznik nr”) ma pierwszeństwo. - „Język karty” – polski / angielski.
- „Skala szarości”.
- „Wydruk eko” – bez wypełnień barwnych (kontury i szrafury).
- „PDF” – pobranie karty (plik
karta_badania_{nazwa}.pdf). - „DXF (CAD)”.
- „SVG” – grafika wektorowa do edycji.
- „PNG” – obraz 300 dpi.
Zestawienie xlsx
„Zestawienie xlsx” pobiera plik zestawienie_badan_podstawowych_{zlecenie}.xlsx, arkusz „Badania podstawowe”, wiersz = badanie. Kolumny: Badanie, Próbka, Otwór, Od [m], Do [m], Rodzaj badania, Wynik, Jednostka, (U – w wariancie z niepewnością), n, Min, Max, Rozrzut [%], Różnica (max − min), Ocena, Data, Data zakończenia, Norma, Wykonał, Nadzorujący, Odpowiedzialny, Sprawdził, Autoryzował.
Dane na karcie

| Element | Zawartość | Warunek |
|---|---|---|
| Ramka nagłówka | Firma (laboratorium), „Karta badania laboratoryjnego: {nazwa}”, „Załącznik {nr}” | zawsze |
| Dane próbki | Wiersze wg trybu nagłówka | zawsze |
| „Rodzaj badania: …” | Nazwa badania i dopisek: wn – „temperatura suszenia: {T} °C”; ρ – „metoda: pierścień” albo „metoda: pomiar bezpośredni, kształt próbki: walec/prostopadłościan”; ρs – „ciecz: …, piknometr nr …, objętość … ml”; Iż – „temperatura prażenia: {T} °C” | zawsze |
| „Wyniki pomiarów” | Tabela: Nr, kolumny pomiarów, „Wynik {symbol} [{jednostka}]” | wiersze niepuste; kolumny opcjonalne (m₀, T₁, gęstość cieczy w T₁) tylko, gdy wpisane w którymkolwiek wierszu |
| „Wynik” | Średnia (± U), Zakres (min–max), Rozrzut [%], Różnica (max − min), Liczba powtórzeń n, Kryterium zgodności, Ocena rozrzutu | zawsze |
| Objaśnienie „± U” | „± U – niepewność rozszerzona pomiaru, współczynnik rozszerzenia k = 2” | wariant z niepewnością i wpisana U |
| Stopka | Uwagi wykonawców, klauzula, podpisy (Wykonał / „Wykonał pod nadzorem”, Nadzorujący i Odpowiedzialny – tylko gdy wpisani, Sprawdził, Autoryzował), „koniec sprawozdania” | wg ustawień |
Ocena rozrzutu na karcie: „bez kontroli rozrzutu”, „zgodny”, „za mało powtórzeń”, „przyjęty mimo rozrzutu” albo werdykt kryterium („przekracza 5%”, „różnica przekracza 0,02 g/cm³”).
Interpretacja i obliczenia
Wilgotność naturalna
m₁ – naczynko puste, m₂ – naczynko z gruntem wilgotnym, m₃ – naczynko z gruntem suchym [g]. Wynik jest liczony tylko, gdy m₃ > m₁ i m₂ ≥ m₃. Przykład (dane demo „P-1/0.8-1.2 · wn”): (42,84 − 40,0)/(40,0 − 20,0)·100 = 14,2 %; drugie powtórzenie 14,3 %; średnia 14,3 %, rozrzut 1,01 %.
Gęstość objętościowa
, , , – średnie z wpisanych pomiarów wymiaru [mm], przeliczone na cm (V w cm³, ρ w g/cm³). Przykład (demo „P-1/3.0 · ρ”): m = 154,2 − 85 = 69,2 g; V = π·5,0²/4·2,0 = 39,27 cm³; ρ = 1,762 g/cm³.
Gęstość właściwa (piknometr)
Wzór ogólny (GeoLab s. 44):
m_s – masa suchego gruntu, m₀ – piknometr pusty, m₁ – piknometr z cieczą (kalibracja w T₁), m₃ – piknometr z gruntem i cieczą (pomiar w T₂), ρc1, ρc2 – gęstość cieczy w T₁ i T₂. Gdy ρc1 = ρc2 (ta sama temperatura), m₀ się skraca:
Dla wody gęstość z temperatury – wzór Tanaki (T w °C, wynik w g/cm³):
Przykład (demo „P-1/3.0 · ρs”, powtórzenie 1): ρw(20 °C) = 0,99820; ρs = 25·0,99820/(25 + 150 − 165,5) = 2,627 g/cm³; powtórzenie 2 (22 °C): 2,654 g/cm³.
Straty prażenia
m₁ – tygiel pusty, m₂ – tygiel z gruntem suchym, m₃ – tygiel po prażeniu; wymagane m₂ > m₁, m₃ > m₁, m₃ ≤ m₂. Przykład z testów: m₁ = 30, m₂ = 40, m₃ = 39,6 → Iż = 4,0 %.
Powtórzenia i kryterium zgodności
Dla n ważnych wyników powtórzeń:
| Badanie | Norma | Kryterium | Min. liczba oznaczeń |
|---|---|---|---|
| wn | PN-EN ISO 17892-1 | bez kontroli rozrzutu | 1 |
| wn | PN-B-04481 | rozrzut ≤ 5 % | 2 |
| ρ | PN-EN ISO 17892-2 | bez kontroli rozrzutu | 2 |
| ρ | PN-B-04481 | różnica max − min ≤ 0,02 g/cm³ | 2 |
| ρs | PN-EN ISO 17892-3 | bez kontroli rozrzutu | 2 |
| ρs | PN-B-04481 | różnica max − min ≤ 0,02 g/cm³ (próg do potwierdzenia) | 2 |
| Iż | PN-B-04481, PN-EN 15935, PN-EN 1744-1 | bez kontroli rozrzutu | 2 |
| dowolne | brak normy lub norma spoza listy | rozrzut ≤ 5 % (reguła dotychczasowa) | 2 |
Ocena: mniej oznaczeń niż minimum – „za mało powtórzeń” (wynik nie trafia do próbki); kryterium spełnione albo brak kontroli – wynik przyjęty; kryterium przekroczone przy n < 4 – należy wykonać powtórzenia 3–4; przekroczone przy n = 4 – „sprawdź pomiary”. Wynik przekraczający kryterium trafia do próbki tylko po włączeniu „Przyjmij wynik mimo rozrzutu”.
Zależności między cechami fizycznymi (do wpisu ręcznego)
Moduł ich nie liczy; jeśli wpisujesz ρd, n, e, Sr w rejestrze próbki, skorzystaj ze standardowych zależności (ρw ≈ 1,0 g/cm³, w w ułamku):
Typowe problemy
| Komunikat | Poziom | Co zrobić |
|---|---|---|
| „Nie wybrano próbki” | błąd | Wybierz próbkę w polu „Próbka”. |
| „Nie znaleziono próbki w rejestrze” | ostrzeżenie | Próbkę usunięto lub zmieniono nazwę – wybierz ją ponownie. |
| „Niepełne dane w powtórzeniu N” | ostrzeżenie | Uzupełnij kolumny wymagane albo popraw niespójne masy (np. masa suchego > wilgotnego). |
| „Powtórzenie N: przy różnych temperaturach (gęstościach cieczy) podaj masę pustego piknometru m₀” | ostrzeżenie | Wpisz m₀ albo ujednolić T₁ i T₂. |
| „Powtórzenie N: podaj gęstość cieczy w T₁” / „… w T₂” | ostrzeżenie | Ciecz inna niż woda – uzupełnij gęstość. |
| „Podaj temperaturę prażenia – norma {norma} nie podaje wartości domyślnej” / „Podaj temperaturę prażenia” | błąd | Wpisz „Temperatura prażenia [°C]”. |
| „Brak wyników pomiarów” | błąd | Wpisz co najmniej jedno powtórzenie. |
| „Brak wyników pomiarów – nie można wygenerować karty” | błąd | Jw. – karta wymaga choć jednego wyniku. |
| „Za mało powtórzeń (min. N)” | ostrzeżenie | Dodaj powtórzenia wg normy. |
| „Rozrzut przekracza 5% – wykonaj powtórzenia 3–4” | ostrzeżenie | Wykonaj kolejne oznaczenia albo „Przyjmij wynik mimo rozrzutu”. |
| „Rozrzut przekracza 5% mimo 4 powtórzeń – sprawdź pomiary” | ostrzeżenie | Sprawdź masy. |
| „Różnica wyników przekracza 0,02 g/cm³ – wykonaj badanie dwóch kolejnych próbek” | ostrzeżenie | ρ wg PN-B-04481. |
| „Różnica wyników przekracza 0,02 g/cm³ – wykonaj oznaczenia 3–4” | ostrzeżenie | ρs wg PN-B-04481. |
| „Różnica wyników przekracza 0,02 g/cm³ mimo 4 oznaczeń – sprawdź pomiary” | ostrzeżenie |