21. Badanie trójosiowe
Badanie w aparacie trójosiowego ściskania (UU, CU, CD) – kształtki z odczytami wysokości, ciśnienia porowego i siły, punkt ścięcia (ε = 10 % albo max dewiatora), c i φ (całkowite i efektywne) z regresji σ1(σ3), cu, koła Mohra i dziewięć wykresów; karta i zestawienie xlsx.
W aplikacji: Laboratorium → Badanie trójosiowe
Wstęp
Moduł „Badanie trójosiowe” opracowuje wyniki badania w aparacie trójosiowego ściskania wg metodyki GeoLab (przeliczenie odczytów jak w Rys. 5.11 instrukcji GeoLab). Obsługuje trzy metodyki:
| Metodyka | Opis w aplikacji | Wyniki do próbki |
|---|---|---|
| UU | „UU – bez konsolidacji, bez odpływu” | cu (średnia z kształtek), φu |
| CU | „CU – z konsolidacją, bez odpływu” | c′, φ′ |
| CD | „CD – z konsolidacją, z odpływem” | c′, φ′ |
Dla każdej kształtki wpisujesz stałe (σ3, stała dynamometru, A0, H0, V0) i serię odczytów H, u, n, ΔV. Moduł liczy odkształcenie, przekrój, siłę, dewiator, naprężenia całkowite i efektywne, wyznacza punkt ścięcia wg wybranego kryterium, a z punktów wszystkich kształtek – c i φ (całkowite) i c′ i φ′ (efektywne) z regresji σ1 = Kp·σ3 + b.
Skąd dane: próbka z rejestru próbek. Dokąd trafiają wyniki: grupa „VII. Wytrzymałość” próbki (φ′, c′ albo cu, φu) – dalej na kartę otworu, przekroje, do statystyki. Normy nie ma domyślnie (pole „Norma” jest puste – instrukcja GeoLab jej nie podaje).
Układ ekranu

- „Dodaj” – nowe badanie „Nowe badanie”: metodyka CU, kryterium ε = 10 %, jedna kształtka z 5 pustymi wierszami, wykresy „1. Dewiator naprężeń” i „7. Wytrzymałość na ścinanie (koła Mohra)”.
- Lista badań – podpis „CU · c′=31.2 kPa · φ′=16.7°” (UU: „UU · cu=… kPa”).
- „Podgląd PDF” – karta (aktywna, gdy któraś kształtka ma choć jeden punkt); „Generuj karty…”, „Kosz”.
- „Nagłówek sprawozdania” – ustawienia nagłówka kart laboratoryjnych (opis).
- „Zestawienie xlsx”.
- „Próbka” – nazwa domyślna badania „{próbka} · trójosiowe”.
- „Metodyka” – UU / CU / CD.
- „Kryterium ścięcia” – „ε = 10 %” albo „(σ1 − σ3) = max”.
- „Szybkość ścinania [mm/h]”.
- „Norma” – tekst (podpowiedź „—”).
- „Data”.
- Panel wyników – nagłówek „Badanie trójosiowe {metodyka} – kryterium {kryterium}”, c i φ (całkowite), c′ i φ′ (efektywne) albo cu, „Liczba kształtek (do c i φ)” oraz status „Wynik trafia do próbki {próbka} (phi, cEff)” albo „Wynik nie trafi do próbki (…)”.

Wprowadzanie danych
Kształtka
Każda kształtka to osobna sekcja „Kształtka N”.

- „σ3 [kPa]” – ciśnienie w komorze.
- „Stała dynamometru k [N/działkę]”.
- „A0 [mm²]” – pole przekroju początkowego.
- „H0 [mm]” – wysokość początkowa.
- „V0 [cm³]” – objętość początkowa (puste = A0·H0/1000).
- „Wilgotność stropu [%]” (oraz „Wilgotność spągu [%]”, „Wilgotność po badaniu [%]”).
- „ρ [g/cm³]” – gęstość objętościowa (wpis; nie jest liczona z mas).
- „Masa przed badaniem [g]” (oraz „Masa po badaniu [g]”).
- „Usuń kształtkę” – nieaktywny przy jednej kształtce.
- Tabela odczytów – „H – wysokość próbki [mm]”, „u – ciśnienie porowe [kPa]”, „n – odczyt czujnika [-]”, „ΔV – zmiana objętości [cm³]”; wklejanie z Excela, Enter – edycja, „+” – wiersz, kosz – usunięcie, „Wyczyść”.
| Pole | Jednostka | Opis | Uwagi |
|---|---|---|---|
| σ3 | kPa | Ciśnienie w komorze | Wymagane; nie jest przepisywane do nowej kształtki |
| Stała dynamometru k | N/działkę | Przelicznik odczytu czujnika na siłę | Wymagane; nowa kształtka przejmuje k, A0, H0, V0 z poprzedniej |
| A0 | mm² | Przekrój początkowy | Wymagane, > 0 |
| H0 | mm | Wysokość początkowa | Wymagane, > 0 |
| V0 | cm³ | Objętość początkowa | Do εv; puste = A0·H0/1000 |
| Wilgotność stropu / spągu / po badaniu | % | Opisowo – na karcie | |
| ρ | g/cm³ | Gęstość objętościowa | Opisowo – na karcie |
| Masa przed / po badaniu | g | Opisowo – na karcie | |
| H | mm | Wysokość próbki w chwili odczytu | Wymagane w wierszu, > 0 |
| u | kPa | Ciśnienie porowe | Puste = 0 |
| n | – | Odczyt czujnika dynamometru | Wymagane w wierszu |
| ΔV | cm³ | Zmiana objętości | Opcjonalne – do εv |
Pod tabelą odczytów – tabela punktów wyliczonych i linia punktu ścięcia:

- Tabela punktów – kolumny: Lp, ε [%], A [mm²], P [N], σ1 [kPa], σ3′ [kPa], σ1′ [kPa], σ1/σ3, (σ1 − σ3)/2 [kPa], (σ1 + σ3)/2 [kPa], (σ1′ + σ3′)/2 [kPa], εv [%] (tabela przewija się w poziomie).
- „Ścięcie (ε = 10 %): (σ1 − σ3)/2 = … kPa, u = … kPa” – z dopiskiem „(interpolacja)”, gdy ε = 10 % leży między odczytami; przy kryterium max: „Ścięcie ((σ1 − σ3) = max): ε = … %, …”; bez punktu: „… brak – odkształcenie nie osiągnęło 10 %”.
Wyniki i wykresy

- „Dodaj kształtkę”.
- „Wyniki” – c (całkowite), φ (całkowite), c′ i φ′ (efektywne; CU i CD) albo cu (UU), „Liczba kształtek (do c i φ)”. Gdy spójność pary przekazywanej do próbki jest ujemna, pojawia się przełącznik „Przyjmij wynik mimo c < 0”.
- „Wykres 1”.
- „Wykres 2” – „Wybrane wykresy drukują się na drugiej stronie karty.”

| Wykres | Oś X | Oś Y |
|---|---|---|
| „1. Dewiator naprężeń” | ε [%] | 1/2(σ1 − σ3) [kPa], z punktem ścięcia |
| „2. Ciśnienie porowe” | ε [%] | u [kPa], z punktem ścięcia |
| „3. Ścieżki naprężeń całkowitych” | s = (σ1 + σ3)/2 [kPa] | t = (σ1 − σ3)/2 [kPa] |
| „4. Ścieżki naprężeń efektywnych” | s′ = (σ1′ + σ3′)/2 [kPa] | t [kPa] |
| „5. Wykres σ1′” | ε [%] | σ1′ [kPa] |
| „6. σ1′/σ3′” | ε [%] | σ1′/σ3′ [-] |
| „7. Wytrzymałość na ścinanie (koła Mohra)” | σ (σ, σ′) [kPa] | τ [kPa]; koła całkowite (ciągłe) i efektywne (przerywane, CU/CD), obwiednie τ = c + σ·tg φ |
| „8. Odkształcenie objętościowe” | ε [%] | εv [%] |
| „9. Wykres σ1” | ε [%] | σ1 [kPa] |
Każda kształtka ma własny kolor (granatowy, czerwony, zielony, fioletowy, szary – powtarzane), opis „N: σ3 = … kPa” pod wykresem. Wybrane wykresy są pokazywane także w edytorze:

Osoby, Sprawozdanie, Niepewność pomiaru, Uwagi
Jak w innych badaniach laboratoryjnych (opis); metoda badania i typ aparatury bez wartości domyślnych.

- „U c [kPa]”.
- „U φ [°]”.
- „U c′ [kPa]”.
- „U φ′ [°]” – CU i CD; dla UU: U c, U φ, U cu.
Generowanie kart i wyników
Podgląd PDF i eksport – jak w badaniach podstawowych; plik badanie_trojosiowe_{nazwa}.pdf.
„Zestawienie xlsx” – plik zestawienie_badan_trojosiowych_{zlecenie}.xlsx, arkusz „Badania trójosiowe”, wiersz = badanie. Kolumny: Badanie, Próbka, Otwór, Od [m], Do [m], Metodyka, Szybkość ścinania [mm/h], Kryterium ścięcia, Liczba kształtek, c [kPa], φ [°], c′ [kPa], φ′ [°] (CU/CD), cu [kPa] (UU), (kolumny U – w wariancie z niepewnością), Data, Data zakończenia, Norma, Wykonał, Nadzorujący, Odpowiedzialny, Sprawdził, Autoryzował. Wartości z 2 miejscami po przecinku.
Dane na karcie


| Element | Zawartość | Warunek |
|---|---|---|
| Nagłówek, „Dane próbki” | Jak w innych kartach laboratoryjnych | zawsze |
| „Rodzaj badania: badanie w aparacie trójosiowego ściskania – metodyka {UU/CU/CD}, szybkość ścinania … mm/h” | zawsze | |
| „Parametry fizyczne” | Nr kszt., σ3 [kPa], Wilgotność stropu, spągu, po bad. [%], ρ [g/cm³], Masa przed bad., Masa po bad. [g] | kształtki z punktami |
| „Kryterium ścięcia (do obliczenia c i φ: …)” | Nr kszt., σ3, „ε = 10 %: (σ1 − σ3)/2 [kPa]”, „ε = 10 %: u [kPa]”, „max: (σ1 − σ3)/2 [kPa]”, „max: u [kPa]”, „σ1 przy ścięciu [kPa]” | kształtki z punktami |
| „Parametry wytrzymałościowe” | Spójność (parametry całkowite) c, Kąt tarcia wewnętrznego (parametry całkowite) φ, Spójność efektywna c′, Efektywny kąt tarcia wewnętrznego φ′ (UU: Wytrzymałość na ścinanie bez odpływu cu), Liczba kształtek (do c i φ) n; ± U w wariancie z niepewnością | zawsze |
| Stopka i podpisy | jak w innych kartach | |
| Strona 2 | Wykres 1 i Wykres 2 z tytułami („Brak danych do wykresu”, gdy brak punktów) | wybrano co najmniej jeden wykres |
Interpretacja i obliczenia
Dla każdego odczytu kształtki (H [mm], n [-], u [kPa], ΔV [cm³]):
Przykład (demo, kształtka 1, odczyt 2): H0 = 75 mm, H = 74,25 mm → ε = 1 %, A = 1134/0,99 = 1145,45 mm²; n = 3, k = 9,41 → P = 28,23 N, q = 24,65 kPa, σ1 = 124,65 kPa.
Punkt ścięcia
- ε = 10 % – odczyt o ε = 10 % albo interpolacja liniowa t i u między sąsiednimi odczytami (bez ekstrapolacji: gdy ε nie osiąga 10 %, brak punktu):
- (σ1 − σ3) = max – odczyt o największym t (t > 0).
W punkcie ścięcia σ1,f = σ3 + 2t_f; σ′ = σ − u_f.
Parametry wytrzymałościowe
Regresja liniowa σ1 względem σ3 z punktów ścięcia wszystkich kształtek (całkowite) albo σ1′ względem σ3′ (efektywne):
(K_p = tg²(45° + φ/2)). Wymagane co najmniej 2 kształtki o różnym σ3 i K_p > 0.
Dla UU wytrzymałość na ścinanie bez odpływu to średnia z kształtek z punktem ścięcia (min i max przy n ≥ 2):
Wyniki do próbki: UU – cu (zawsze, gdy wyznaczone) i φu (z regresji całkowitej); CU i CD – φ′ i c′. Gdy c pary przekazywanej do próbki (UU – całkowite, CU/CD – efektywne) jest ujemne, φu albo c′ i φ′ trafiają do próbki dopiero po włączeniu „Przyjmij wynik mimo c < 0”.
Przykład (demo CU, 3 kształtki σ3 = 100, 200, 300 kPa, ε = 10 %; kształtki 2 i 3 z interpolacją): c = 29,71 kPa, φ = 13,93°, c′ = 31,20 kPa, φ′ = 16,69°.
Koła Mohra
Koło całkowite: środek σ3 + t_f, promień t_f; efektywne: środek σ3 − u_f + t_f, ten sam promień. Obwiednia: τ = c + σ·tg φ (ciągła – całkowita, przerywana – efektywna). Osie w jednakowej skali.
Typowe problemy
| Komunikat | Poziom | Co zrobić |
|---|---|---|
| „Nie wybrano próbki” | błąd | Wybierz próbkę. |
| „Nie znaleziono próbki w rejestrze” | ostrzeżenie | Wybierz próbkę ponownie. |
| „Brak wyników pomiarów – nie można wygenerować karty” | błąd | Wpisz odczyty z kompletem stałych kształtki. |
| „Kształtka N: brak σ3, stałej dynamometru, A0, H0” (wymienione brakujące) | ostrzeżenie | Uzupełnij stałe kształtki. |
| „Kształtka N: odkształcenie nie osiągnęło 10 % – brak punktu ścięcia” | ostrzeżenie | Dopisz odczyty do ε ≥ 10 % albo zmień kryterium na max. |
| „Za mało kształtek do wyznaczenia c i φ (min. 2 z różnym σ3)” | ostrzeżenie | Dodaj kształtkę z innym σ3. |
| „Regresja σ1(σ3) daje Kp ≤ 0 – nie wyznaczono c i φ” | ostrzeżenie | Sprawdź odczyty. |
| „Regresja σ1′(σ3′) daje Kp ≤ 0 – nie wyznaczono c′ i φ′” | ostrzeżenie | Sprawdź ciśnienia porowe. |
| „Spójność c < 0 z regresji – φu nie trafi do próbki (zaznacz „Przyjmij wynik mimo c < 0”)” | ostrzeżenie | UU. |
| „Spójność c′ < 0 z regresji – c′ i φ′ nie trafią do próbki (zaznacz „Przyjmij wynik mimo c < 0”)” | ostrzeżenie | CU/CD. |