20. Badanie makroskopowe
Laboratoryjny opis makroskopowy próbki wg PN-B-04481:1988 albo PN-EN ISO 14688-1 (2018 / 2006), z kreatorem symbolu gruntu ISO; karta badania, opis do nagłówka kart próbki i zestawienie xlsx.
W aplikacji: Laboratorium → Badanie makroskopowe
Wstęp
Moduł „Badanie makroskopowe” zapisuje laboratoryjny opis makroskopowy próbki gruntu – wg PN-B-04481:1988 (pola jak w GeoLab, Rys. 2.14) albo wg PN-EN ISO 14688-1 w wydaniu 2018 lub 2006 (Rys. 2.15). W wariancie ISO symbol gruntu można zbudować z frakcji przyciskiem „Utwórz symbol gruntu wg ISO”.
Moduł nic nie liczy – przechowuje opis. Skąd dane: próbka z rejestru próbek. Dokąd trafia opis:
- na kartę badania makroskopowego,
- do nagłówka kart wszystkich badań tej próbki w trybie „Wg CPK” (wiersz „Opis makroskopowy próby wg …”) – zamiast opisu terenowego z rejestru,
- do kolumn opisu makroskopowego w zestawieniu badań próbek (Rodzaj gruntu, Barwa, Zawartość CaCO₃, Wilgotność, Liczba wałeczków, Stan gruntu),
- do macierzy badań (kolumny „Makroskopowe PN” i „Makroskopowe ISO”).
Badanie nie zmienia parametrów liczbowych próbki.
Układ ekranu

- „Dodaj” – nowe badanie „Nowe badanie”: norma PN-EN ISO 14688-1, wydanie 2018, grunty drobnoziarniste.
- Lista badań – podpis „{norma} · {opis}”, np. „PN-B-04481 · Gp, brązowo-szara, wilgotny”.
- „Podgląd PDF” – karta (aktywna, gdy wpisano choć jedno pole opisu bieżącego wariantu); obok „Generuj karty…” i „Kosz”.
- „Nagłówek sprawozdania” – ustawienia nagłówka kart laboratoryjnych (opis).
- „Zestawienie xlsx” – wszystkie badania makroskopowe zlecenia.
- „Próbka” – próbka z rejestru; nazwa domyślna badania „{próbka} · makro”.
- „Norma” – „PN-B-04481:1988” albo „PN-EN ISO 14688-1”.
- „Data”.
- Podgląd tabeli wyników – nagłówek z normą i wiersze karty.
- Status nagłówka – „Opis w nagłówku sprawozdań próbki {próbka} (tryb „Wg CPK”): {opis}” (zielony), „Nagłówek sprawozdań próbki {próbka} używa innego badania makroskopowego” albo „Opis nie trafi do nagłówka sprawozdań (nie wybrano próbki / nie znaleziono próbki w rejestrze / brak opisu)”.
Wprowadzanie danych
Opis wg PN-B-04481:1988

- „Nazwa gruntu” – podpowiedzi: nazwy gruntów ze słownika (z uwzględnieniem słowników organizacji).
- „Symbol gruntu” – podpowiedzi: symbole ze słownika (np. Gp, Pd).
- „Barwa” – podpowiedzi ze słownika barw.
- „Wilgotność” – podpowiedzi: suchy, mało wilgotny, wilgotny, mokry, nawodniony.
- „Zawartość CaCO₃ [%]” – np. „>5”.
- „Liczba wałeczków” – np. „2×3”.
- „Stan gruntu” – podpowiedzi: bardzo luźny, luźny, średnio zagęszczony, zagęszczony, bardzo zagęszczony, płynny, bardzo miękkoplastyczny, miękkoplastyczny, plastyczny, twardoplastyczny, półzwarty, zwarty.
- „Próba rozmakania” – np. „mało spoisty”.
- „Próba rozcierania” – np. „grupa 2”.
- „Niepewność pomiaru [%]” – wpis ręczny; drukowany na karcie jako wiersz „Niepewność pomiaru [%]”, gdy w „Nagłówku sprawozdania” włączono „Wariant z niepewnością pomiaru”.
Wszystkie pola opisu są tekstem dowolnym – podpowiedzi nie ograniczają wpisu.
Opis wg PN-EN ISO 14688-1

- „Norma” = „PN-EN ISO 14688-1”.
- „Wydanie” – „2018” (domyślnie) albo „2006”; drukowane w nazwie normy („PN-EN ISO 14688-1:2018”).
- „Rodzaj gruntu” – decyduje o zestawie parametrów.
- „Frakcja główna” – kod frakcji, np. „Cl”, „fSa”.
- „Frakcja drugorzędna 1” – np. „sa”.
- „Frakcja drugorzędna 2”.
- „Przewarstwienie 1” – np. „fsa”.
- „Przewarstwienie 2”.
- „Utwórz symbol gruntu wg ISO” – buduje symbol i nazwę z frakcji (nieaktywny bez frakcji głównej).
- „Symbol gruntu” – np. „saCl”.
- „Nazwa gruntu” – np. „Ił piaszczysty”.

| Rodzaj gruntu | Parametry (sekcja „Parametry”) |
|---|---|
| grunty drobnoziarniste (domyślnie) | Barwa, Wilgotność, Zawartość CaCO₃, Plastyczność, Wytrzymałość gruntu suchego, Dylatancja, Konsystencja, Zawartość substancji organicznej |
| grunty grubo- i bardzo gruboziarniste | Barwa, Wilgotność, Zawartość CaCO₃, Uziarnienie, Ostrość krawędzi / obtoczenie, Zawartość substancji organicznej |
| grunty organiczne | Barwa, Wilgotność, Zawartość CaCO₃, Stopień rozłożenia, Zawartość substancji organicznej |

- „Parametry” – zestaw wg rodzaju gruntu.
- „Dodatkowe informacje” – Geneza, Skład mineralny, Zapach, Nazwa lokalna, Inne kryteria spostrzeżenia, Struktura gruntu.
Podpowiedzi pól ISO:
| Pole | Podpowiedzi |
|---|---|
| Zawartość CaCO₃ | bezwęglanowy (0), słabo węglanowy (+), węglanowy (++), silnie węglanowy (+++) |
| Plastyczność | nieplastyczny, mało plastyczny, plastyczny, bardzo plastyczny |
| Wytrzymałość gruntu suchego | mała, średnia, duża |
| Dylatancja | brak, powolna, szybka |
| Konsystencja | bardzo miękka, miękka, twardoplastyczna, zwarta, bardzo zwarta |
| Zawartość substancji organicznej | brak, mała, średnia, duża |
| Uziarnienie | równoziarnisty, różnoziarnisty, nieciągły |
| Ostrość krawędzi / obtoczenie | bardzo ostrokrawędziste, ostrokrawędziste, słabo obtoczone, obtoczone, dobrze obtoczone |
| Stopień rozłożenia | włóknisty, pseudowłóknisty, amorficzny |
| Geneza | słownik genez ISO (np. grunty antropogeniczne, eoliczne, rzeczne, jeziorne, zastoiskowe, fluwioglacjalne, lodowcowe, morskie, organiczne, rumosze) |
| Barwa, Wilgotność | jak w wariancie PN |
Pola frakcji służą tylko do budowy symbolu – nie są drukowane (karta drukuje symbol).
Kreator symbolu gruntu ISO
„Utwórz symbol gruntu wg ISO” czyta pola frakcji (puste pomija), sprawdza je i:
- wpisuje „Symbol gruntu”: frakcje drugorzędne małymi literami, potem frakcja główna (z przedrostkiem wielkości), potem przewarstwienia po ukośniku – np. Cl + sa → saCl, fSa + si / cl → sifSa/cl;
- wpisuje „Nazwę gruntu” – tylko gdy pole jest puste – np. „Ił piaszczysty” (frakcja główna, potem przymiotniki frakcji drugorzędnych, potem „przewarstwienia: …”).
Kody frakcji: Bo (głazy), Co (kamienie), Gr (żwir), Sa (piasek), Si (pył), Cl (ił); przedrostek wielkości f (drobny), m (średni), c (gruby) – tylko dla Gr, Sa, Si. Wielkość liter i spacje na końcach nie mają znaczenia.

- „Frakcja drugorzędna 2” = „cl” przy frakcji głównej „Cl”.
- Komunikat błędu pod przyciskiem; symbol i nazwa nie są zmieniane.
Komunikaty kreatora (także jako ostrzeżenia kontroli danych):
| Komunikat | Przyczyna |
|---|---|
| „Nieznany symbol frakcji: „…”” | Kod spoza listy |
| „Brak frakcji głównej” | Puste pole „Frakcja główna” |
| „Dozwolone są najwyżej 2 frakcje drugorzędne.” / „… 2 przewarstwienia.” | |
| „Frakcja drugorzędna „…” jest taka sama jak frakcja główna.” | |
| „Frakcja drugorzędna „…” jest powtórzona.” | |
| „Przewarstwienie „…” jest takie samo jak frakcja główna.” / „… jest powtórzone.” | |
| „Frakcja „…” nie ma podziału na drobną, średnią i grubą.” | Przedrostek f/m/c przy Bo, Co, Cl |
Osoby, Sprawozdanie, Uwagi
Jak w innych badaniach laboratoryjnych (opis); metoda badania i typ aparatury nie mają wartości domyślnych. „Uwagi” – w tym module drukowane na karcie jako ostatni wiersz tabeli wyników („Uwagi”), gdy niepuste.
Generowanie kart i wyników
Podgląd PDF i eksport jak w badaniach podstawowych; plik badanie_makroskopowe_{nazwa}.pdf.
„Zestawienie xlsx” – plik zestawienie_badan_makroskopowych_{zlecenie}.xlsx, arkusz „Badania makroskopowe”, wiersz = badanie. Kolumny: Badanie, Próbka, Otwór, Od [m], Do [m], Norma, Rodzaj gruntu (tylko ISO), Nazwa gruntu, Symbol gruntu, Barwa, Wilgotność, Zawartość CaCO₃, Liczba wałeczków, Stan gruntu, Próba rozmakania, Próba rozcierania, Plastyczność, Wytrzymałość gruntu suchego, Dylatancja, Konsystencja, Zawartość substancji organicznej, Uziarnienie, Ostrość krawędzi / obtoczenie, Stopień rozłożenia, Geneza, Skład mineralny, Zapach, Nazwa lokalna, Inne kryteria spostrzeżenia, Struktura gruntu, Uwagi, (niepewność – w wariancie z niepewnością), Data, Data zakończenia, Wykonał, Nadzorujący, Odpowiedzialny, Sprawdził, Autoryzował. Pola spoza bieżącego wariantu są puste.
Dane na karcie

| Element | Zawartość |
|---|---|
| Nagłówek, „Dane próbki” | Jak w innych kartach laboratoryjnych; „Norma badania” = „PN-B-04481:1988” albo „PN-EN ISO 14688-1:{wydanie}” |
| „Rodzaj badania: badanie makroskopowe gruntu wg {norma}” | |
| „Wyniki badania makroskopowego” | PN: Nazwa gruntu, Symbol gruntu, Barwa, Wilgotność, Zawartość CaCO₃ [%], Liczba wałeczków, Stan gruntu, Próba rozmakania, Próba rozcierania. ISO: Rodzaj gruntu, Symbol gruntu, Nazwa gruntu, Barwa, Wilgotność, Zawartość CaCO₃, parametry rodzaju gruntu, dodatkowe informacje. Puste pola – „—”. Na końcu „Uwagi” (gdy wpisane) i „Niepewność pomiaru [%]” (wariant z niepewnością) |
| Stopka i podpisy | Jak w innych kartach |
Interpretacja i obliczenia
Moduł nie wykonuje obliczeń. Dwie reguły decydują o tym, gdzie trafia opis:
Opis do nagłówka i zestawienia – „{symbol lub nazwa}, {barwa}, {wilgotność}” (PN: symbol, a bez niego nazwa; ISO: symbol ISO, a bez niego nazwa), np. „Gp, brązowo-szara, wilgotny”.
Wybór badania dla próbki (gdy próbka ma kilka badań makroskopowych): pierwszeństwo ma badanie w normie zgodnej z „Normą klasyfikacji” próbki (PN-86/B-02480 → badanie PN, PN-EN ISO 14688-2 → badanie ISO), w obrębie normy – najpóźniejsza data (przy równej – badanie dalej na liście). Badania bez opisu są pomijane. W nagłówku kart („Wg CPK”) podpis wiersza zależy od normy wybranego badania: „Opis makroskopowy próby wg PN-B-04481” albo „… wg PN-EN ISO 14688-1”.
Typowe problemy
| Komunikat | Poziom | Co zrobić |
|---|---|---|
| „Nie wybrano próbki” | błąd | Wybierz próbkę. |
| „Nie znaleziono próbki w rejestrze” | ostrzeżenie | Wybierz próbkę ponownie. |
| „Brak wyników pomiarów – nie można wygenerować karty” | błąd | Wpisz choć jedno pole opisu bieżącego wariantu. |
| Komunikaty kreatora (tabela wyżej) | ostrzeżenie | Popraw kody frakcji. |
| „Symbol gruntu różni się od symbolu z frakcji – użyj „Utwórz symbol gruntu wg ISO”” | ostrzeżenie | Symbol wpisany ręcznie nie zgadza się z frakcjami – przebuduj go albo popraw frakcje. |
Uwaga. Przy szerokości okna ok. 1440 px pola sekcji „Badanie” w wariancie ISO (pięć w wierszu) nachodzą na siebie.