Dokumentacja › Laboratorium

19. Krzywa uziarnienia

Krzywa uziarnienia z punktów, analizy sitowej i areometrycznej – dopasowanie modelu, frakcje i klasyfikacja wg PN-86/B-02480 i PN-EN ISO 14688-2, średnice miarodajne, CU, CC, cechy fizyczne, 18 wzorów na współczynnik filtracji, krzywa retencji (Arya–Paris, Van Genuchten), karta i zestawienie xlsx.

W aplikacji: Laboratorium → Krzywa uziarnienia

Wstęp

Moduł „Krzywa uziarnienia” odpowiada modułowi „Krzywa uziarnienia” GIMSGEO (podręcznik s. 104–128) i badaniu uziarnienia w GeoLab. Jedna pozycja listy to jedna próbka (krzywa). Moduł:

  • przyjmuje dane na cztery sposoby: punkty krzywej (D, SUM) wpisane lub wklejone z Excela, analizę sitową (PN-EN ISO 17892-4), analizę areometryczną (areometr 152H, prawo Stokesa) albo obie naraz,
  • dopasowuje do punktów model krzywej (Fredlund i in., Haverkamp i Parlange, logistyczny albo interpolacja log-liniowa),
  • liczy zawartość frakcji i rodzaj gruntu wg PN-86/B-02480 i PN-EN ISO 14688-2 (z trójkątem klasyfikacyjnym i diagramem gruntów drobnoziarnistych),
  • wyznacza średnice miarodajne d10, d15, d20, d30, d50, d60, d85, d90, CU, CC, ocenę uziarnienia i wysadzinowość (Wiłun),
  • liczy parametry fizyczne (n, e, ρd, ρsr, γd, aktywność koloidalna) – porowatość wzorem Vukovicia i Soro, gdy nie podano n ani e,
  • liczy współczynnik filtracji k według 18 wzorów empirycznych z oceną zakresu stosowalności,
  • opcjonalnie wyznacza krzywą retencji gruntu nienasyconego (Arya i Paris + Van Genuchten),
  • drukuje kartę (krzywa w układzie GIMSGEO, tabele, trójkąt) i zestawienie xlsx wszystkich krzywych.

Skąd dane: punkty lub wyniki ważenia; parametry n, e, ρs, Ip, IL, wL, wP, wS – wpisane w module albo pobrane z próbki z rejestru (np. ρs z badań podstawowych, wL i wP z granic Atterberga). Dokąd trafiają wyniki: krzywa powiązana z próbką oddaje do niej frakcje PN-86 i ISO, F<0,063, F<2, d10, d30, d50, d60, CU, CC i k(uz) (grupa „X. Uziarnienie”); dalej do zestawienia badań próbek, statystyki („Z krzywych uziarnienia (N)”) i przekrojów.

Układ ekranu

Moduł „Krzywa uziarnienia”

  1. „Dodaj” – nowa krzywa „U-{N}”: norma PN-EN ISO 14688-2, model automatyczny, tryb punktów, pusta tabela.
  2. Lista krzyw – podpis „{symbol gruntu} · {głębokość od} m · {liczba punktów} pkt”. Menu „⋯” – „Kopiuj / przenieś do zlecenia…”.
  3. „Podgląd PDF” – karta (aktywny od 2 punktów).
  4. „Generuj karty…” – karty wielu krzywych.
  5. „Kopiuj / przenieś…” – kopiowanie / przenoszenie krzywych do innego zlecenia.
  6. „Nagłówek sprawozdania” – ustawienia nagłówka kart laboratoryjnych (opis: Badania podstawowe).
  7. „Zestawienie xlsx” – wszystkie krzywe w jednym arkuszu.
  8. Panel wyników – nazwa i symbol gruntu wg wybranej normy, „d10 / d50 / d60 [mm]”, „d15 / d85 [mm]”, „Cu / Cc”, „Uziarnienie”, „Wysadzinowość”, „n / e”.
  9. „k [cm/s]” – współczynnik filtracji wg wszystkich wzorów; szare wiersze – wzór poza zakresem stosowalności. Przy krzywej powiązanej z próbką dopisek „→ próbka” wskazuje wzór, którego k trafia do próbki.

Bez dwóch punktów panel pokazuje „Wpisz co najmniej dwa punkty krzywej (D, SUM).”.

Wprowadzanie danych

Próbka i parametry

Sekcje „Próbka”, „Parametry (opcjonalnie)” i „Dane wejściowe” – krzywa bez próbki z rejestru

  1. „Próbka z rejestru” – wybór próbki; wtedy otwór i głębokość są kopiowane z próbki.
  2. „Otwór” – przy krzywej bez próbki.
  3. „Głębokość od [m]”.
  4. „Głębokość do [m]”.
  5. „Data badania”.
  6. „Parametry (opcjonalnie)” – n, e, ρs, Ip, IL, wL, wP, ws.
  7. „Sposób wprowadzania” – punkty / sitowa / areometryczna / sitowa + areometryczna.

Krzywa powiązana z próbką z rejestru (U-4)

  1. „Próbka z rejestru” – „P-1/3.0 · P-1 · 3.0 m”.
  2. Migawka położenia – otwór (lub grupa) i głębokość z chwili wyboru próbki.
  3. „Odepnij od próbki” – usuwa powiązanie; wracają pola „Otwór” i głębokości.
  4. Pole parametru z podpowiedzią „z próbki: 2.64” – wartość efektywna próbki używana w obliczeniach, gdy pole jest puste.
  5. Informacja: „Bez n i e porowatość wyznaczana jest wzorem Vukovicia i Soro: n = 0,255(1 + 0,83^Cu).”
  6. „Sposób wprowadzania”.
Pole Jednostka Opis Uwagi
Próbka z rejestru – Powiązanie z rejestrem Wyniki trafiają do próbki tylko z powiązaniem. Próbka w grupie (bez otworu) – bez otworu, głębokość z próbki.
Otwór, Głębokość od/do [m] m Położenie krzywej bez próbki Na karcie i w zestawieniu
Data badania – Decyduje o „najnowszym” wyniku w próbce
n [-] – Porowatość Puste → z próbki → z e → wzór Vukovicia i Soro.
e [-] – Wskaźnik porowatości n = e/(1+e)
ρs [g/cm³] g/cm³ Gęstość właściwa Puste i brak w próbce → 2,65
Ip [%] % Wskaźnik plastyczności Puste → wL − wP
IL [-] – Stopień plastyczności IC = 1 − IL (opisowo)
wL, wP [%] % Granice Do Ip
ws [%] % Granica skurczalności Opisowo
Sposób wprowadzania – „Punkty (D, SUM)”, „Analiza sitowa”, „Analiza areometryczna”, „Sitowa + areometryczna” Przejście z punktów wpisanych ręcznie na tryb obliczeniowy pyta: „Punkty wpisane ręcznie zostaną zastąpione wynikiem obliczeń. Kontynuować?”

Lista „Sposób wprowadzania”

Analiza sitowa

Analiza sitowa

  1. „Zestaw sit” – „Wbudowane”: „11 sit (63–0,063 mm)” (63; 31,5; 16; 8; 4; 2; 1; 0,5; 0,25; 0,125; 0,063) i „10 sit (40–0,063 mm)” (40; 20; 10; 5; 2; 1; 0,5; 0,25; 0,125; 0,063); „Baza organizacji” – zestawy z ustawień sprzętu laboratorium; „Własny zestaw”. Zmiana zestawu zachowuje masy sit o tych samych otworach. Gdy zestaw usunięto z bazy, pod polem: „Zestaw z bazy: … (usunięty z bazy)”.
  2. „Masa sucha próbki [g]” – M.
  3. „Denko [g]” – masa na denku.
  4. „Metoda” – „—”, „na sucho”, „na mokro” (domyślna metoda badania na karcie: „analiza sitowa sucho / mokro”).
  5. „Masa skorygowana (strata rozkładana na sita i denko)” – korekta mas proporcjonalnie do straty (wymaga denka).
  6. „Otwór [mm]” – edytowalny w zestawie własnym.
  7. „Masa pozostała [g]”.
  8. „Dodaj sito” (tylko zestaw własny; usuwanie sita – ikona kosza).
  9. „Ubytek masy: …%” (i „· współczynnik korekty …” przy masie skorygowanej).

Kolumny tabeli: „Otwór [mm]”, „Masa pozostała [g]”, „Masa skorygowana [g]” (przy korekcie), „Pozostało [%]”, „Suma pozostałych [%]”, „Przechodzi [%]”.

Analiza areometryczna

Analiza areometryczna – areometr, cylinder i dane próbki

  1. „Areometr z bazy” – wbudowany „152H” (L0 = 16,29 cm, kL = 0,164 cm/(g/l), Vh = 67 cm³, A_ref = 27,8 cm², Cm = 0), areometry organizacji, „Własny areometr”.
  2. „Areometr” – nazwa.
  3. „Cylinder” – „Bez kalibracji”, „Cylinder 1000 ml (nominalny)”, cylindry organizacji, „Własny cylinder” (wtedy pola „Objętość cylindra [ml]” i „Wysokość słupa [cm]”, podpowiedź „niekalibrowany”).
  4. „L0 [cm]” – głębokość efektywna przy R = 0.
  5. „kL [cm/(g/l)]” – spadek głębokości efektywnej na 1 g/l odczytu.
  6. „Vh [cm³]” – objętość bańki areometru.
  7. „A_ref [cm²]” – przekrój cylindra wzorcowego, dla którego wyznaczono L0 i kL.
  8. „Menisk Cm [g/l]” – poprawka na menisk (podpowiedź 0).
  9. „ρs [g/cm³]” – gęstość właściwa (nowe dane: z parametrów, inaczej 2,65).
  10. „Masa próbki W [g]”.
  11. „Odczyt zerowy R0 [g/l]”.
  12. „Udział frakcji drobnej [%]” – tylko w trybie łączonym; puste = przechodzi przez sito 0,063 (podpowiedź z analizy sitowej).

Pod polami: „A = … cm²” (przekrój cylindra), „ΔL = … cm” (poprawka głębokości) i uwaga „Poprawki na menisk (Rm = R + Cm) i cylinder (ΔL = 0,5·Vh·(1/A_ref − 1/A)) są orientacyjne – sprawdź je z normą i kartą wzorcowania areometru.”

Odczyty areometru

  1. „Zestaw czasów odczytu” – wbudowany „PN-EN ISO 17892-4” (0,5; 1; 2; 4; 8; 30; 60; 120; 360; 1440 min) i zestawy organizacji.
  2. „Nowe dane” – wypełnia kolumnę t czasami zestawu (R i T puste); gdy są już odczyty: okno „Wybór spowoduje utratę wprowadzonych danych. Kontynuować?” z przyciskiem „Kontynuuj”.
  3. Podgląd czasów – np. „30 s, 1 min, 2 min, … 24 h”.
  4. „t [min]” – czas od rozpoczęcia sedymentacji.
  5. „R [g/l]” – odczyt areometru.
  6. „T [°C]” – temperatura zawiesiny.
  7. Kolumny wyliczane – „Rc” (odczyt skorygowany), „D [mm]” (średnica), „P [%]” (zawartość cząstek < D).
  8. „Dodaj odczyt”.

Krzywa

Sekcja „Krzywa” – punkty wpisane ręcznie

  1. „Norma klasyfikacji” – „PN-EN ISO 14688-2” albo „PN-86/B-02480”; decyduje o nazwie gruntu, frakcjach na karcie, pasku frakcji na wykresie, trójkącie i polach niepewności.
  2. „Model krzywej”.
  3. „Rozszerz krzywą do 0%” – przy interpolacji przedłuża pierwszy odcinek krzywej do 0 % poniżej najmniejszej średnicy.
  4. „Krzywa retencji w raporcie” – włącza sekcję „Grunt nienasycony” i tabelę na karcie.
  5. „Dopasowanie: {model}, R² = …” – wynik dopasowania (dla modelu automatycznego – zwycięski model).
  6. Tabela punktów – „D [mm]” (średnica zastępcza) i „SUM [%]” (zawartość ziaren o średnicy < D); wklejanie z Excela, Enter – edycja, „Wyczyść”.

Lista „Model krzywej”

Model Opis
„Automatyczny (najlepsze R²)” Dopasowuje modele Fredlunda, Haverkampa i logistyczny, wybiera najwyższe R² (domyślnie)
„Fredlund i in. (2000)” Model 4-parametrowy
„Haverkamp i Parlange (1986)” Model 3-parametrowy
„Logistyczny (log d)” Model 2-parametrowy
„Przedziałami liniowo” Interpolacja liniowa w skali log d (bez dopasowania; zawsze dla < 4 punktów)

W trybach obliczeniowych punkty nie są edytowalne – pod nagłówkiem „Punkty wynikają z danych sitowych/areometrycznych” widać tabelę wyliczonych punktów:

Punkty wyliczone z analizy sitowej i areometrycznej (U-4)

  1. Informacja „Punkty wynikają z danych sitowych/areometrycznych”.
  2. Tabela D / SUM – punkty sit (od największego otworu) i areometru (D < 0,063 mm, przeskalowane udziałem frakcji drobnej).
  3. „→ próbka” – wzór k przekazywany do próbki.

Grunt nienasycony

Sekcja „Grunt nienasycony” (U-2)

  1. „Model Van Genuchtena” – „2-parametrowy (m = 1 − 1/n)” albo „3-parametrowy (α, n, m)”.
  2. „Wsp. skalujący α (Arya i Paris)” – domyślnie 1,38.
  3. „Wilgotność resztkowa θr [-]” – domyślnie 0 (przyjmowana tylko, gdy 0 ≤ θr < n).
  4. „θs przyjmowane jest równe porowatości n próbki (wpisanej lub z wzoru Vukovicia i Soro).”

Osoby, Sprawozdanie, Niepewność pomiaru, Sekcje raportu

Sekcje „Sprawozdanie”, „Niepewność pomiaru” i „Sekcje raportu”

  1. „Sprawozdanie” – Data zakończenia, Załącznik nr, Metoda badania (domyślnie: sitowa – „analiza sitowa” / „analiza sitowa sucho” / „analiza sitowa mokro”, areometryczna – „analiza areometryczna”; dla punktów i trybu łączonego puste), Typ aparatury (domyślnie „zestaw do analizy sitowej” / „zestaw do analizy areometrycznej”), Uwagi wykonawców.
  2. „Niepewność pomiaru” – U dla frakcji: ISO – U Co, U Gr, U Sa, U Si, U Cl; PN-86 – U fk, U fż, U fp, U fπ, U fi [%].
  3. „Sekcje raportu” – pola wyboru sekcji karty: „Parametry dopasowania”, „Charakterystyki uziarnienia”, „Parametry fizyczne”, „Zawartość frakcji”, „Współczynnik filtracji”, „Trójkąt klasyfikacyjny” (wszystkie domyślnie włączone).

Sekcja „Osoby” – jak w innych badaniach laboratoryjnych.

Generowanie kart i wyników

Podgląd PDF, numer załącznika, język (polski/angielski – karta ma pełne tłumaczenie), skala szarości, wydruk eko, eksport PDF / DXF / SVG / PNG – jak w badaniach podstawowych. Plik krzywa_uziarnienia_{nazwa}.pdf.

„Zestawienie xlsx” – plik zestawienie_uziarnienia.xlsx, arkusz „Uziarnienie”, wiersz = krzywa z co najmniej 2 punktami („Brak próbek z wynikami do eksportu”, gdy żadnej). Kolumny: Próbka, Otwór, Głęb. od [m], Głęb. do [m], Grunt ISO 14688 („{symbol} – {nazwa}”), Grunt PN-86, Co, Gr, Sa, Si, Cl [%], fk, fż, fp, fπ, fi [%], (kolumny U frakcji w wariancie z niepewnością), Cu, Cc, S [m²/kg] (przy krzywej retencji), d10, d15, d20, d30, d50, d60, d85, d90, n, Wysadzinowość.

Uwaga. Zestawienie xlsx liczy parametry fizyczne (n, ρs) tylko z wpisów w module – bez wartości pobieranych z próbki z rejestru. Kolumna „n” może się więc różnić od karty krzywej powiązanej z próbką.

Dane na karcie

Karta „Krzywa uziarnienia: {nazwa}” ma od 1 do 5 stron (numer strony „Strona i/N” w stopce).

Karta – strona 1: dane próbki i krzywa (U-4)

Karta – strona 2: dopasowanie i charakterystyki (U-4, krzywa powiązana z próbką)

Karta – strona 3: parametry fizyczne, frakcje, współczynnik filtracji (U-4)

Karta – strona 4: trójkąt klasyfikacyjny ISO i diagram gruntów drobnoziarnistych (U-4)

Karta U-2 (PN-86, krzywa retencji) – strona 1

Karta U-2 – strona 2: parametry fizyczne, frakcje PN-86, k i parametry gruntu nienasyconego

Karta U-2 – strona 3: trójkąt klasyfikacyjny PN-86/B-02480

Element Zawartość Warunek
„Dane próbki” Nagłówek próbki jak w innych kartach lab. (bez wiersza normy badania) Krzywa powiązana z próbką
Lista „Otwór:”, „Głębokość pobrania próbki [m]:”, „Rodzaj gruntu:” (nazwa i symbol), „Norma klasyfikacji:” zawsze
Wykres krzywej Oś X logarytmiczna 0,001–100 mm „Średnica zastępcza d [mm]”, oś Y „Zawartość ziaren o średnicy <d [%]”; pasek frakcji: ISO – Cl, Si (FSi, MSi, CSi), Sa (FSa, MSa, CSa), Gr (FGr, MGr, CGr), Co; PN-86 – fi, fπ, fp (Pd, Ps, Pr), fż, fk; przerywane linie granic frakcji głównych; punkty pomiarowe, krzywa modelu (niebieska), legenda z symbolem gruntu zawsze
„Parametry dopasowania” Model, parametry modelu (a, n, m, dr – Fredlund; a, n, m – Haverkamp; d50, b – logistyczny), R² sekcja włączona; bez próbki na stronie 1, z próbką na stronie 2
„Charakterystyki uziarnienia” d10, d15, d20, d30, d50, d60, d85, d90 [mm], CU, CC, Uziarnienie (wg normy), „Wysadzinowość (Wiłun)” sekcja włączona
„Wyniki oznaczeń zawartości frakcji” Zawartość frakcji > 2,0; > 0,63; > 0,2 mm [%] (100 − F(d)); „—”, gdy granica nie wynika z pomiaru Charakterystyki włączone, norma ISO
„Parametry fizyczne” n (z dopiskiem „(Vuković i Soro)”, gdy z wzoru), e, ρs, ρd, ρsr, γd, Ip, A (z oceną aktywności) sekcja włączona
„Zawartość frakcji” ISO: kamienista (głazy, kamienie) Co, żwirowa Gr, piaskowa Sa, pyłowa Si, iłowa Cl; PN-86: kamienista fk, żwirowa fż, piaskowa fp, pyłowa fπ, iłowa fi (± U) sekcja włączona
„Współczynnik filtracji” Tabela: Metoda, k [cm/s], k [m/s], k [m/d], „W zakresie stosowalności” (✓/✗); szare wiersze poza zakresem sekcja włączona
„Parametry gruntu nienasyconego” θs, θr, model VG, α [1/cm], n, m, S [m²/kg] „Krzywa retencji w raporcie” i co najmniej 3 punkty Arya–Paris
„Trójkąt klasyfikacyjny – {norma}” i „Diagram gruntów drobnoziarnistych” Obszary klasyfikacji, punkt próbki, opis „Punkt próbki: frakcje < 2 mm przeliczone do 100% (…)” sekcja włączona; osobna strona
Stopka i podpisy Dodatki stopki (uwagi, klauzula, koniec) – osobna ostatnia strona; bez nich podpisy na końcu ostatniej strony wg ustawień

Interpretacja i obliczenia

Analiza sitowa

Dla sit posortowanych od największego otworu, masa pozostała m_i (skorygowana m_i,kor), masa sucha próbki M:

Pozostałoi=miM⋅100%,Przechodzii=100−∑j≤imjM⋅100%\text{Pozostało}_i = \frac{m_{i}}{M}\cdot 100\%, \qquad \text{Przechodzi}_i = 100 - \frac{\sum_{j \le i} m_{j}}{M}\cdot 100\%

Masa skorygowana (strata rozkładana proporcjonalnie):

mi,kor=mi⋅M∑mi+mdenkom_{i,\text{kor}} = m_i\cdot\frac{M}{\sum m_i + m_{\text{denko}}}

Ubytek masy:

Δ=M−∑mi−mdenkoM⋅100%\Delta = \frac{M - \sum m_i - m_{\text{denko}}}{M}\cdot 100\%

Przykład z testów (GeoLab): M = 223,96 g, suma mas 223,93 g → współczynnik korekty 1,00013, ubytek 0,013 %.

Analiza areometryczna

Odczyt w zawiesinie z poprawką na menisk, odczyt skorygowany (R0 – odczyt zerowy, C_T – poprawka temperaturowa z tabeli areometru, interpolowana liniowo):

Rm=R+Cm,Rc=Rm−R0+CT(T)R_m = R + C_m, \qquad R_c = R_m - R_0 + C_T(T)

Zawartość cząstek mniejszych od D (W – masa próbki, ρs – gęstość właściwa):

a=1,65 ρs(ρs−1)⋅2,65,P=min⁡(100, a RcW⋅100)[%]a = \frac{1{,}65\,\rho_s}{(\rho_s - 1)\cdot 2{,}65}, \qquad P = \min\left(100,\ \frac{a\,R_c}{W}\cdot 100\right) [\%]

Głębokość efektywna i poprawka cylindra:

L=L0−kL Rm+ΔL,ΔL=0,5 Vh(1Aref−1A),A=VcylhsłupaL = L_0 - k_L\,R_m + \Delta L, \qquad \Delta L = 0{,}5\,V_h\left(\frac{1}{A_{\text{ref}}} - \frac{1}{A}\right), \qquad A = \frac{V_{\text{cyl}}}{h_{\text{słupa}}}

Średnica cząstek z prawa Stokesa (η w puazach, L w cm, t w minutach, wynik w mm):

D=30 η L980 (ρs−ρw(T)) t,η(T)=10⋅2,414⋅10−5⋅10 247,8/(T+133,15)D = \sqrt{\frac{30\,\eta\,L}{980\,(\rho_s - \rho_w(T))\,t}}, \qquad \eta(T) = 10\cdot 2{,}414\cdot10^{-5}\cdot 10^{\,247{,}8/(T + 133{,}15)}

ρw(T) – wzór Tanaki (jak w badaniach podstawowych). Tabela C_T areometru 152H [g/l]: 15 °C −1,1; 16 −0,9; 17 −0,7; 18 −0,5; 19 −0,3; 20 0; 21 0,2; 22 0,4; 23 0,7; 24 1,0; 25 1,3; 26 1,65; 27 2,0; 28 2,5; 29 3,05; 30 °C 3,8 (źródło normowe do weryfikacji – oznaczone w kodzie jako do potwierdzenia). Poza zakresem tabeli przyjmowana jest wartość graniczna z ostrzeżeniem.

Przykład (demo U-4, odczyt 1): R = 40, R0 = 2, T = 20 °C, ρs = 2,65, W = 50 g → Rc = 38, a = 1, P = 76 %, L = 16,29 − 0,164·40 = 9,73 cm, D = 0,0301 mm.

W trybie łączonym punkty areometru są brane tylko dla D < 0,063 mm i skalowane udziałem frakcji drobnej s (pole „Udział frakcji drobnej” albo „przechodzi” przez sito 0,063):

SUM=P⋅s100\text{SUM} = P\cdot\frac{s}{100}

(U-4: s = 40 % → 76 % · 0,40 = 30,4 %.)

Modele krzywej

F(d) – zawartość ziaren < d [%]; parametry dodatnie (dopasowywane w logarytmach metodą Neldera–Meada, minimalizacja sumy kwadratów odchyłek).

Fredlund i in. (2000), d_m = 0,0001 mm:

F(d)=100⋅1[ln⁡(e+(a/d)n)]m⋅[1−(ln⁡(1+dr/d)ln⁡(1+dr/dm))7]F(d) = 100\cdot\frac{1}{\left[\ln\left(e + (a/d)^{n}\right)\right]^{m}}\cdot\left[1 - \left(\frac{\ln(1 + d_r/d)}{\ln(1 + d_r/d_m)}\right)^{7}\right]

Haverkamp i Parlange (1986):

F(d)=100[1+(a/d)n]−mF(d) = 100\left[1 + (a/d)^{n}\right]^{-m}

Logistyczny:

F(d)=1001+exp⁡[−b (log⁡d−log⁡d50)]F(d) = \frac{100}{1 + \exp\left[-b\,(\log d - \log d_{50})\right]}

Interpolacja log-liniowa między sąsiednimi punktami:

F(d)=Fa+(Fb−Fa)log⁡d−log⁡dalog⁡db−log⁡daF(d) = F_a + (F_b - F_a)\frac{\log d - \log d_a}{\log d_b - \log d_a}

Jakość dopasowania: R2=1−∑(Fi−F^i)2/∑(Fi−Fˉ)2R^2 = 1 - \sum (F_i - \hat F_i)^2 / \sum (F_i - \bar F)^2. Przy < 4 punktach zawsze stosowana jest interpolacja. Średnica d_x to średnica, przy której F(d) = x % (bisekcja w skali log d w zakresie 10⁻⁵–1000 mm; brak, gdy krzywa nie osiąga x %).

Frakcje

PN-86/B-02480 Wzór PN-EN ISO 14688-1 Wzór
kamienista fk 100 − F(40) kamienie Co 100 − F(63)
żwirowa fż F(40) − F(2) żwir Gr F(63) − F(2) (CGr 20–63, MGr 6,3–20, FGr 2–6,3)
piaskowa fp F(2) − F(0,05) (Pr 0,5–2, Ps 0,25–0,5, Pd 0,05–0,25) piasek Sa F(2) − F(0,063) (CSa 0,63–2, MSa 0,2–0,63, FSa 0,063–0,2)
pyłowa fπ F(0,05) − F(0,002) pył Si F(0,063) − F(0,002)
iłowa fi F(0,002) ił Cl F(0,002)

Do próbki frakcja trafia tylko, gdy obie jej granice wynikają z pomiaru: granica w zakresie średnic punktów, albo powyżej największej średnicy przy SUM ≥ 99,95 %, albo poniżej najmniejszej przy SUM ≤ 0,05 % (przedłużenie „Rozszerz krzywą do 0%” się nie liczy). Tak samo F<0,063 i F<2.

Klasyfikacja wg PN-86/B-02480

  1. fk + fż > 50 % → Ż (żwir), a przy fi > 2 % – Żg (żwir gliniasty).
  2. 10 % < fk + fż ≤ 50 % → Po (pospółka), przy fi > 2 % – Pog.
  3. W pozostałych frakcje fp, fπ, fi są zredukowane (przeliczone do 100 % bez fk i fż).
  4. fi ≤ 2 % i fπ ≤ 30 %: fπ ≥ 10 % → Pπ (piasek pylasty); inaczej wg d50: > 0,5 mm Pr (gruby), > 0,25 mm Ps (średni), w pozostałych Pd (drobny).
  5. Grunty spoiste – najbliższy wiersz tabeli (odległość od przedziałów, z wagą 2 dla fi):
Symbol Nazwa fp [%] fπ [%] fi [%]
Pg Piasek gliniasty 60–98 0–30 2–10
Πp Pył piaszczysty 30–70 30–70 0–10
Π Pył 0–30 60–100 0–10
Gp Glina piaszczysta 50–90 0–30 10–20
G Glina 30–60 30–60 10–20
Gπ Glina pylasta 0–30 30–90 10–20
Gpz Glina piaszczysta zwięzła 50–80 0–30 20–30
Gz Glina zwięzła 20–50 20–50 20–30
Gπz Glina pylasta zwięzła 0–30 50–80 20–30
Ip Ił piaszczysty 30–70 0–20 30–50
Iπ Ił pylasty 0–20 50–70 30–50
I Ił 0–50 0–50 50–100

Klasyfikacja wg PN-EN ISO 14688-2

Najbliższy wiersz tabeli (odległość od przedziałów, waga 2 dla Cl; Gr liczone razem z Co). Dla „Sa” nazwa doprecyzowana według największej podfrakcji: CSa – piasek gruby, MSa – piasek średni, FSa – piasek drobny.

Symbol Nazwa Cl [%] Si [%] Sa [%] Gr [%]
Gr Żwir 0–3 0–15 0–20 80–100
saGr Żwir piaszczysty 0–3 0–15 20–50 50–80
grSa Piasek ze żwirem (pospółka) 0–3 0–15 50–80 20–50
Sa Piasek 0–3 0–15 85–100 0–20
siGr Żwir pylasty 0–3 15–40 0–20 40–85
sisaGr Żwir piaszczysto-pylasty 0–3 15–40 20–45 40–65
grsiSa Piasek pylasty ze żwirem 0–3 15–40 40–65 20–40
siSa Piasek zapylony 0–3 15–40 40–85 0–20
grSi Pył ze żwirem 0–8 40–80 0–20 20–60
saclSi Glina pylasta 8–17 33–72 20–60 0–20
sasiCl Glina ilasta 8–31 25–65 20–60 0–20
Si Pył 0–10 72–100 0–20 0–20
clSi Pył ilasty 8–20 65–90 0–20 0–20
Cl Ił 25–60 0–60 0–40 0–20
siCl Ił pylasty 20–40 48–80 0–20 0–20

Trójkąt klasyfikacyjny (karta): wierzchołki – piaskowa (lewy dolny), pyłowa (prawy dolny), iłowa (góra); frakcje < 2 mm przeliczone do 100 %. Obszary rysowane są tym samym klasyfikatorem (siatka co 1 %), więc zawsze zgadzają się z nazwą gruntu na karcie. Diagram gruntów drobnoziarnistych: oś X – Si + Cl [%], oś Y – Cl·100/(Si + Cl) [%].

Charakterystyki uziarnienia

CU=d60d10,CC=d302d10 d60C_U = \frac{d_{60}}{d_{10}}, \qquad C_C = \frac{d_{30}^2}{d_{10}\,d_{60}}
Ocena wg PN-86 Warunek
równoziarnisty CU ≤ 5
różnoziarnisty 5 < CU ≤ 15
bardzo różnoziarnisty CU > 15
Ocena wg ISO (kolejność sprawdzania) Warunek
dobrze uziarniony (wielofrakcyjny) CU > 15 i 1 ≤ CC ≤ 3
źle uziarniony CU > 15 i CC < 0,5
średnio uziarniony (kilkufrakcyjny) CU > 6
słabo uziarniony CU > 3
równomiernie uziarniony (jednofrakcyjny) pozostałe

Wysadzinowość wg Wiłuna (1998) – z zawartości ziaren < 0,05 mm (p₀,₀₅) i < 0,02 mm (p₀,₀₂): niewysadzinowy, gdy p₀,₀₅ < 20 % i p₀,₀₂ < 3 %; wysadzinowy, gdy p₀,₀₅ > 30 % lub p₀,₀₂ > 10 %; w pozostałych „wątpliwy (mało wysadzinowy)”.

Parametry fizyczne

Porowatość (kolejno): wpis n → z e: n=e/(1+e)n = e/(1+e) → wzór Vukovicia i Soro:

n=0,255 (1+0,83 CU)n = 0{,}255\,(1 + 0{,}83^{\,C_U}) e=n1−n,ρd=ρs(1−n),ρsr=ρd+n⋅1,0,γd=9,81 ρd,Ip=wL−wP (gdy brak wpisu),A=Ipfie = \frac{n}{1-n}, \quad \rho_d = \rho_s(1-n), \quad \rho_{sr} = \rho_d + n\cdot 1{,}0, \quad \gamma_d = 9{,}81\,\rho_d, \quad I_p = w_L - w_P\ (\text{gdy brak wpisu}), \quad A = \frac{I_p}{f_i}

f_i = F(0,002) [%]; ρs domyślnie 2,65 g/cm³. Aktywność koloidalna: A < 0,75 – nieaktywny; < 1,25 – przeciętnie aktywny; < 2 – aktywny; ≥ 2 – bardzo aktywny.

Przykład (U-4): CU = 86,9 → n = 0,255; ρs = 2,64 (z próbki) → ρd = 1,97 g/cm³, γd = 19,30 kN/m³.

Współczynnik filtracji

Wzory w kolejności tabeli; d w mm, n i e bezwymiarowe, k w cm/s (na karcie także w m/s i m/d: 1 cm/s = 864 m/d). Wynik ≤ 0 lub nieskończony = „—”. „W zakresie” = spełnione warunki stosowalności z kolumny „Warunki”.

Wzór k [cm/s] Warunki stosowalności
Hazen 1 0,45 [1+10(n−0,26)] d1020{,}45\,[1 + 10(n - 0{,}26)]\,d_{10}^2 CU ≤ 5, d10 0,1–3 mm (niespoiste)
Hazen 2 0,174 d102 (100n/45)60{,}174\,d_{10}^2\,(100n/45)^6 d10 0,003–0,012 mm
Seelheim 0,357 d5020{,}357\,d_{50}^2 zawsze (opis: niespoiste)
USBR 0,36 d202,30{,}36\,d_{20}^{2{,}3} CU ≤ 5, d20 0,01–2 mm
Slichter 7,5 n3,287 d1027{,}5\,n^{3{,}287}\,d_{10}^2 n 0,26–0,47, d10 0,01–5 mm
Hazen–Tkaczukowa 0,93F0,0012 d102\dfrac{0{,}93}{F_{0,001}^2}\,d_{10}^2, F₀,₀₀₁ – zawartość ziaren < 0,001 mm [%] fi (< 0,002 mm) 2–10 %
Breyer 0,45 log⁡(500/CU) d1020{,}45\,\log(500/C_U)\,d_{10}^2 CU ≤ 20, d10 0,06–0,6 mm
Krüger 1350 nSw2\dfrac{1350\,n}{S_w^2}, Sw=60(1−n)∑gi/dˉiS_w = 60(1-n)\sum g_i/\bar d_i [cm²/cm³] n 0,32–0,47, d10 0,06–0,28 mm
Kozeny–Carman 6,225 n3(1−n)2 d1026{,}225\,\dfrac{n^3}{(1-n)^2}\,d_{10}^2 d10 0,002–3 mm
Alyamani & Sen 1,505 [I0+0,025(d50−d10)]21{,}505\,[I_0 + 0{,}025(d_{50} - d_{10})]^2, log⁡I0=log⁡d10−(log⁡d50−log⁡d10)/4\log I_0 = \log d_{10} - (\log d_{50} - \log d_{10})/4 zawsze
Terzaghi 8,144[n−0,13(1−n)1/3]2d1028{,}144\left[\dfrac{n - 0{,}13}{(1-n)^{1/3}}\right]^2 d_{10}^2 (n > 0,13) d50 ≥ 0,5 mm (piaski gruboziarniste)
Chapuis 2,4622[d102 e31+e]0,78252{,}4622\left[d_{10}^2\,\dfrac{e^3}{1+e}\right]^{0{,}7825} d10 0,003–3 mm, e 0,3–1,0
Amer & Awad 27 e31+e CU0,6 d102,3227\,\dfrac{e^3}{1+e}\,C_U^{0{,}6}\,d_{10}^{2{,}32} zawsze (piaski i żwiry)
NAVFAC 10 1,291e−0,6435  d10 10(0,5504−0,2937e)10^{\,1{,}291e - 0{,}6435}\;d_{10}^{\,10^{(0{,}5504 - 0{,}2937e)}} e 0,3–0,7, d10 0,1–2 mm, CU 2–12
Jabro 10 9,59−0,81log⁡Si−1,09log⁡Cl−4,64 ρd/360010^{\,9{,}59 - 0{,}81\log Si - 1{,}09\log Cl - 4{,}64\,\rho_d}/3600 (Si, Cl w %, ρd w g/cm³) Cl > 10 % (grunty spoiste)
Chapuis i Aubertin (2003) 100⋅10 0,5+log⁡[e3/(ρs2 Ss2 (1+e))]100\cdot 10^{\,0{,}5 + \log\left[e^3/(\rho_s^2\,S_s^2\,(1+e))\right]}, S_s [m²/kg] gdy wyznaczono e i S_s
Loudon (1952) 10 1,365+5,15nS2\dfrac{10^{\,1{,}365 + 5{,}15n}}{S^2}, S=Sw/(1−n)S = S_w/(1-n) [cm²/cm³] n 0,30–0,50, Cl ≤ 2 %
Nishida i Nakagawa exp⁡[2,3(e0,01Ip+0,05−10)]\exp\left[2{,}3\left(\dfrac{e}{0{,}01 I_p + 0{,}05} - 10\right)\right] Ip > 1 % (grunty spoiste)

Powierzchnie właściwe liczone z krzywej:

  • Krüger: przedziały 0,002–0,005–0,01–0,02–0,05–0,1–0,25–0,5–1–2–5–10–20–40–63 mm, g_i – udział frakcji, dˉi\bar d_i – średnia granic [mm]; ziarna < 0,002 mm z d = 0,001 mm.
  • Chapuis i Légaré (1992): Ss=6ρs∑ΔPdS_s = \dfrac{6}{\rho_s}\sum \dfrac{\Delta P}{d} [m²/kg] w podziale 40 przedziałów na dekadę 0,001–100 mm (d – średnia geometryczna granic), ziarna < 0,001 mm z d = 0,0005 mm.

Wynik do próbki (k(uz)): k pierwszego wzoru w kolejności tabeli, który jest w zakresie stosowalności i ma wartość – w m/s, z opisem „wzór {nazwa}”.

Uwaga. Wzór Seelheima nie ma w kodzie warunku stosowalności (zawsze „w zakresie”), więc dla gruntu, w którym żaden z dwóch wzorów Hazena nie jest stosowalny, do próbki trafia k wg Seelheima – także dla gruntów spoistych (np. demo U-4 „sasiCl”: 4,98·10⁻⁵ m/s). Sprawdź tabelę na karcie i w razie potrzeby wpisz k ręcznie w grupie „III. Hydrauliczne” próbki (do weryfikacji).

Grunt nienasycony – Arya i Paris, Van Genuchten

Krzywa retencji z uziarnienia (Arya i Paris 1981) dla przedziałów 0,001–0,002–0,005–0,01–0,02–0,05–0,1–0,25–0,5–1–2 mm; W_i – udział frakcji, R_i – promień cząstek [cm] (średnia granic / 2), e – wskaźnik porowatości, α – współczynnik skalujący:

ni=3Wi4πRi3ρs,ri=Ri4 e ni 1−α6,hi=0,149ri [cm],θi=n∑j≤iWjn_i = \frac{3W_i}{4\pi R_i^3\rho_s}, \qquad r_i = R_i\sqrt{\frac{4\,e\,n_i^{\,1-\alpha}}{6}}, \qquad h_i = \frac{0{,}149}{r_i}\ [\text{cm}], \qquad \theta_i = n\sum_{j\le i} W_j

Powierzchnia właściwa (na karcie i w xlsx):

S=110∑3WiRi ρs [m2/kg]S = \frac{1}{10}\sum \frac{3W_i}{R_i\,\rho_s}\ [\text{m}^2/\text{kg}]

Model Van Genuchtena (θs = n, θr – wpis):

θ(h)=θr+θs−θr[1+(αh)n]m\theta(h) = \theta_r + \frac{\theta_s - \theta_r}{\left[1 + (\alpha h)^{n}\right]^{m}}

Model 2-parametrowy: m = 1 − 1/n, dopasowywane α i n; 3-parametrowy: α, n, m niezależne (start z wyniku 2-parametrowego, n ≥ 1,05, m ≤ 5). Względny współczynnik filtracji (Mualem–Van Genuchten, w kodzie dostępny jako funkcja pomocnicza): kr=Se0,5[1−(1−Se1/m)m]2k_r = S_e^{0{,}5}\left[1 - (1 - S_e^{1/m})^m\right]^2.

Przykład (U-2): n = 0,255, α = 0,0354 1/cm, n_VG = 1,219, m = 0,180, S = 144,3 m²/kg.

Typowe problemy

Komunikat Poziom Co zrobić
„Brak masy suchej próbki” błąd Wpisz „Masa sucha próbki [g]”.
„Brak masy na sicie {d} mm” ostrzeżenie Uzupełnij masę (0, jeśli sito puste) – dotyczy sit mniejszych od największego zważonego.
„Masa skorygowana wymaga masy na denku – procenty liczone od masy próbki” ostrzeżenie Wpisz „Denko [g]”.
„Suma mas na sitach przekracza masę próbki” błąd Sprawdź masy.
„Suma mas różni się od masy próbki o więcej niż 1%” ostrzeżenie Sprawdź ważenie lub włącz masę skorygowaną.
„Za mało sit do wykreślenia krzywej” ostrzeżenie Min. 2 sita z masą.
„Brak masy próbki W, odczytu zerowego R0 lub ρs” błąd Uzupełnij dane areometru (ρs > 1).
„Niepełny odczyt areometru N” ostrzeżenie Uzupełnij t, R i T.
„Temperatura {T} °C poza zakresem tabeli poprawek (15–30 °C)” ostrzeżenie Poprawka przyjęta z krańca tabeli.
„Wynik P rośnie z czasem – sprawdź odczyty” ostrzeżenie P kolejnego odczytu większe o > 0,5 %.
„Za mało odczytów areometru” ostrzeżenie Min. 3 odczyty.
„Brak danych analizy” błąd Tryb wymaga danych sitowych / areometrycznych.
„Brak udziału frakcji < 0,063 mm (sito 0,063 lub pole „Udział frakcji drobnej”)” błąd Dodaj sito 0,063 albo wpisz udział.
„Brak wyników pomiarów – nie można wygenerować karty” błąd Min. 2 punkty krzywej.
„Brak próbek z wynikami do eksportu” komunikat Zestawienie xlsx – żadna krzywa nie ma 2 punktów.

Krzywa z błędem danych laboratoryjnych nie przekazuje wyników do próbki.